Hải quan, cảnh sát và ngành y tế đang kết hợp lực lượng để trấn áp thuốc lá lậu, thông qua một "nhóm hành động" mới vừa được chính phủ công bố vào thứ Sáu.
Bộ trưởng Hải quan Casey Costello cho biết số lượng thuốc lá và thuốc sợi chợ đen bị thu giữ tại biên giới đang ngày càng tăng, đồng thời tình trạng bán lẻ công khai và tràn lan các sản phẩm bất hợp pháp này cũng diễn ra phổ biến hơn.
Đài RNZ đã điều tra vấn đề này trong tháng qua, phát hiện nhiều cửa hàng tại Auckland đang bày bán các sản phẩm thuốc lá giá rẻ.
Một cửa hàng ở Đông Auckland chỉ thu 13 đô la cho một bao thuốc chưa bằng một nửa mức thuế tiêu thụ đặc biệt theo quy định của pháp luật.
Việc nhập khẩu thuốc lá mà không nộp thuế tiêu thụ đặc biệt là bất hợp pháp, và người vi phạm có thể bị buộc tội gian lận doanh thu hải quan.
Việc các đại lý bán thuốc lá lậu cũng là phạm pháp, người vi phạm phải đối mặt với án tù 6 tháng, phạt tiền 20.000 đô la hoặc cả hai.
Tổ chức Retail NZ đã công bố báo cáo về tình trạng bán thuốc lá bất hợp pháp vào tháng 4, kêu gọi thành lập một lực lượng đặc nhiệm chuyên trách gồm y tế, hải quan và cảnh sát để giải quyết vấn đề.
Báo cáo ước tính rằng hơn 27% lượng thuốc lá được tiêu thụ trong năm 2024 là hàng lậu.
Vào thứ Sáu, bà Costello cho biết cần có một phản ứng có tổ chức để kiểm soát vấn đề này.
"Các cơ quan riêng lẻ đang thực hiện tốt vai trò của mình và có sự hợp tác tốt trong các chiến dịch cũng như sáng kiến địa phương, nhưng chúng ta cần tập hợp tất cả quyền hạn và nguồn lực này một cách hiệu quả nhất có thể để ngăn chặn thị trường đen này," bà nói.
Chính phủ đã thành lập nhóm hành động với việc cải thiện công tác lập kế hoạch và các chiến dịch chung để chống lại nạn buôn bán bất hợp pháp.
"Một sự thay đổi then chốt, xét đến sự tham gia của các băng nhóm tội phạm trong việc buôn bán bất hợp pháp, là chính thức hóa vai trò của cảnh sát trong việc hỗ trợ các hoạt động thực thi pháp luật khác," bà Costello nói.
"Hải quan và cảnh sát cũng đã tăng cường gắn kết với các đối tác nước ngoài. Tương tự như các hoạt động buôn bán bất hợp pháp khác, New Zealand sẽ có lợi nếu chặn đứng nguồn cung trước khi nó đến được đất nước chúng ta."
Các quan chức trong ngành y tế cũng đang nỗ lực cải thiện luật kiểm soát thuốc lá.
Bà Costello cũng kêu gọi công chúng hãy thực hiện phần việc của mình.
"Mua thuốc lá giá rẻ không phải là một tội ác vô hại. Tiền từ việc bán những loại thuốc lá này sẽ tài trợ cho các băng đảng và các tổ chức tội phạm nước ngoài, dẫn đến tội phạm bạo lực, đe dọa và tống tiền trong cộng đồng của chúng ta."
Giám đốc điều hành Retail NZ, bà Carolyn Young, cho biết việc tăng áp lực lên thị trường lậu là một bước đi đầu tiên đúng đắn, nhưng bà muốn chính phủ đi xa hơn nữa.
"Chúng tôi mong muốn đầu tư thêm cho hải quan để tăng cường bảo vệ biên giới và tình báo, các hình phạt nặng hơn đối với những người bị bắt khi nhập khẩu và bán thuốc lá lậu, đồng thời cấm bán thuốc lá trực tuyến," bà nói.
"Chúng tôi cũng tin rằng việc thành lập một hội đồng chuyên gia độc lập để xem xét các biện pháp kiểm soát thuốc lá, công cụ thực thi và tăng cường tuyên truyền công khai có thể tạo ra sự khác biệt đáng kể, giúp tìm ra cách xóa sổ thị trường này vĩnh viễn."
Một mối lo ngại đang gia tăng
RNZ đã trao đổi với một số chuyên gia về vấn đề này như một phần của cuộc điều tra về thuốc lá lậu.
Một trong những chuyên gia đó là thám tử điều tra án mạng người Úc đã nghỉ hưu Charlie Bezzina, người cho biết tình hình tại quốc gia láng giềng đã vượt tầm kiểm soát.
"Thực tế là chúng ta đã để nó ủ mầm, và nó đã lên men, lớn mạnh, lan rộng như một căn bệnh ung thư, vậy nên việc cố gắng bắt đầu triển khai nguồn lực vào lúc này là khá khó khăn," ông nói.
"Nếu vấn đề này mới chỉ ở giai đoạn sơ khai tại New Zealand, các bạn phải học hỏi từ những sai lầm của chúng tôi."
Ông Bezzina cho biết lực lượng thực thi pháp luật New Zealand nên trao đổi với phía Úc, những người sở hữu kho thông tin phong phú về vấn đề này.
Ông nói rằng chính quyền bang Victoria đã chậm trễ trong việc ứng phó với yếu tố tội phạm có tổ chức.
Giám đốc điều hành của Quỹ Hen suyễn và Hô hấp, Letitia Harding, cũng bày tỏ lo ngại về việc thiếu các cảnh báo sức khỏe trên các bao thuốc lá lậu.
Trong số 15 loại bao thuốc khác nhau tại cửa hàng mà RNZ ghé thăm, chỉ có một loại mang cảnh báo sức khỏe theo quy định.
"Chúng thực sự có tác dụng răn đe mọi người," bà nói.
"Tôi nghĩ đó là lời nhắc nhở rằng thuốc lá gây ra tác động tiêu cực lâu dài đến sức khỏe và có thể dẫn đến tử vong."
Những nghi vấn về số liệu thị trường
Giữa nỗi lo ngại về thị trường đen thuốc lá đang chớm nở trong nước, cũng có những quan ngại rằng vấn đề này đang bị các nhóm lợi ích thổi phồng.
Giám đốc Action for Smokefree Aotearoa NZ, ông Ben Youdan, cho biết khi theo dõi và nghiên cứu về thị trường đen, sự minh bạch là yếu tố then chốt.
"Ngành công nghiệp thuốc lá có lịch sử lâu đời trong việc lợi dụng nhiều người và tiếng nói khác nhau vì lợi ích thương mại của riêng họ," ông nói.
"Tôi nghĩ chắc chắn có một số lo ngại thực sự, đặc biệt là đối với các nhà bán lẻ nhỏ xung quanh vấn đề thuốc lá, nhưng ngành công nghiệp thuốc lá luôn có một mục đích khác khi kể câu chuyện này; dẫu vậy, rõ ràng có một vấn đề hiện hữu ở đó mà chúng ta không nên lờ đi."
Ông Youdan thúc giục các nhà lãnh đạo hãy suy nghĩ phản biện về những gì họ được nghe.
"Thực sự hãy đặt câu hỏi về việc đó là lập luận của ai, ai là người đặt ra luật chơi, và đảm bảo rằng nó càng chính thống càng tốt."
"Tôi nghĩ đó là một thách thức cực lớn vì lịch sử lâu đời mà ngành công nghiệp này đã có trong cuộc tranh luận và việc 'đổ thêm dầu vào lửa' xung quanh vấn đề thuốc lá lậu."
Con số tiêu thụ 27% được sử dụng trong báo cáo của Retail NZ ban đầu được lấy từ một báo cáo riêng biệt năm 2025 vốn được chuẩn bị vì lợi ích và mục đích sử dụng độc quyền của Imperial Tobacco New Zealand và British American Tobacco New Zealand.
Tuy nhiên, Retail NZ cho biết mặc dù các thành viên đóng phí của họ bao gồm các công ty đó, nhưng báo cáo mà họ công bố được nghiên cứu và viết một cách độc lập bởi nhân viên của Retail NZ.
Theo rnz.co.nz - Hani Dang