Những chủng loại Ebola và hantavirus đang khiến các quan chức lo ngại hiện nay rất khác biệt so với các loài được xác định cách đây nhiều thập kỷ, đặt ra những câu hỏi mới về cách thức ứng phó.
Tháng này, một cặp virus đã chiếm lĩnh các tiêu đề báo chí. Đầu tiên là đợt bùng phát hantavirus trên một tàu du lịch, gây ra tới 13 ca nhiễm, trong đó có 3 ca tử vong. Tiếp theo, một đợt bùng phát dịch Ebola đã bùng lên ở châu Phi, cho đến nay đã dẫn đến hơn 900 ca nhiễm và 220 ca tử vong.
Trong cả hai trường hợp, tin tức không chỉ đáng sợ mà còn gây hoang mang, ngay cả đối với các nhà khoa học. Các virus hantavirus dường như không hoạt động giống như hantavirus thông thường, và các virus Ebola cũng không hành xử giống như virus Ebola trước đây.
Hantavirus được mang bởi các loài gặm nhấm và các động vật khác, và thường lây nhiễm cho những người hít phải nước tiểu và nước bọt khô của động vật. Nhưng trên con tàu du lịch mang tên MV Hondius, hantavirus lại đang lây lan từ người sang người.
Còn đối với đợt bùng phát ở châu Phi, các nhà khoa học đã có những bước tiến khổng lồ trong việc chống lại Ebola những năm gần đây. Họ đã tạo ra các loại vắc-xin có thể làm chậm sự lây lan của căn bệnh và các loại thuốc kháng virus có thể chữa khỏi các ca nhiễm trùng.
Nhưng những phương pháp điều trị này có thể sẽ trở nên yếu ớt hoặc vô dụng. Đây là một loại virus Ebola rất khác.
Điều gì đang xảy ra vậy? Có một sự đa dạng khổng lồ giữa các loại virus, nhưng chúng ta lại sử dụng một vốn từ vựng hạn chế để nói về chúng. Sẽ thật sai lầm và gây nhầm lẫn nếu đối xử với cá voi xanh giống như dơi ăn quả hay hổ Siberia, chỉ với lý do duy nhất rằng tất cả chúng đều là động vật có vú.
Jens Kuhn, một nhà virus học thuộc Ủy ban Quốc tế về Phân loại Virus, cho biết các đợt bùng phát gần đây đã chỉ ra những lỗ hổng lớn trong hiểu biết của chúng ta về cái gọi là "thế giới virus" (virosphere) — hàng triệu, thậm chí có thể là hàng nghìn tỷ loài virus đang phát triển mạnh mẽ xung quanh chúng ta.
Ông nói: “Đây là những ví dụ thực tế cho thấy tại sao việc phân loại học lại quan trọng. Liệu một thứ gì đó là giống nhau, hay nó khác biệt? Chà, nếu nó khác biệt, thì những thứ chúng ta biết về thứ kia sẽ không áp dụng được cho nó.”
Virus Ebola được đặt tên theo địa điểm xảy ra một trong những đợt bùng phát đầu tiên được ghi nhận vào năm 1976: Sông Ebola, thuộc quốc gia Zaire thời bấy giờ, nay là Congo. Khi các nhà khoa học kiểm tra máu của các nạn nhân, họ đã phân lập được những loại virus dài, hình thù giống như con rắn, khác biệt với bất kỳ loại virus nào được biết đến trước đó.
Nhưng năm 1976 cũng chứng kiến một đợt bùng phát khác cũng gây ra những cơn sốt xuất huyết chết người — đợt này xảy ra cách đó hàng trăm dặm về phía đông, thuộc quốc gia Sudan thời bấy giờ, nay là Nam Sudan. Những người bị nhiễm bệnh cũng mang trong mình loại virus hình rắn tương tự.
Tuy nhiên, khi các nhà khoa học so sánh các gen của virus, họ đã tìm thấy một số lượng khác biệt đáng ngạc nhiên. Trong những năm sau đó, các đợt bùng phát Ebola đã diễn ra hàng chục lần, và trong hầu hết các trường hợp, các virus này đều giống với loại được nhìn thấy lần đầu ở Zaire hoặc loại được thấy ở Sudan.
Cuối cùng, Kuhn và các đồng nghiệp của ông đã chính thức công nhận hai loại virus này là hai loài hoàn toàn khác biệt. Và, giống như các nhà phân loại học vẫn làm trong những trường hợp như vậy, họ đã đặt cho mỗi loài một cái tên tiếng Latin: Orthoebolavirus zairense và Orthoebolavirus sudanense.
Nhưng trong 50 năm kể từ đợt bùng phát Ebola đầu tiên, các nhà khoa học đã tìm thấy những "họ hàng" khác của các loại virus này. Ví dụ, vào năm 2007, 149 người ở quận Bundibugyo thuộc Uganda đã mắc bệnh sốt xuất huyết, và 37 người tử vong.
Loại virus mà họ mang trong người, xét về mặt di truyền, khác biệt hơn 30% so với các loại virus được phân lập ở Zaire và Sudan — một loài mới, hiện được biết đến với cái tên Orthoebolavirus bundibugyoense.
Virus Bundibugyo đã gây ra một đợt bùng phát nhỏ thứ hai vào năm 2012 trước khi bùng nổ trở lại vào tháng này. Các loại vắc-xin và thuốc được phát triển cho loài Zaire không có tác dụng đối với virus Bundibugyo, vốn thuộc về một dòng tiến hóa khác. Đó là một lý do tại sao đợt bùng phát mới khiến các chuyên gia y tế công cộng vô cùng lo lắng.
Hantavirus cũng được đặt tên theo một dòng sông: Sông Hantan, chảy qua Triều Tiên và Hàn Quốc. Đó là vùng đất nơi một căn bệnh thận bí ẩn tấn công người dân mỗi năm. Vào năm 1978, các nhà nghiên cứu đã phân lập được nguyên nhân: một loại virus do chuột đồng sọc mang theo.
Kể từ đó, các nhà khoa học đã phát hiện ra hantavirus ẩn náu trong các loài gặm nhấm và động vật có vú khác trên khắp thế giới. Một số loài trong số chúng cũng gây tổn thương thận, trong khi những loài khác tấn công thẳng vào tim và phổi.
Vợ của nam diễn viên Gene Hackman, bà Betsy Arakawa, đã qua đời tại nhà riêng của họ ở New Mexico vào năm ngoái sau khi bị nhiễm một loại hantavirus có tên là Sin Nombre. Được chẩn đoán mắc bệnh Alzheimer từ trước đó, Hackman cũng đã qua đời vài ngày sau đó.
Khi hantavirus thích nghi với các loài gặm nhấm và động vật có vú khác trên phần lớn thế giới, chúng đã tiến hóa thành một sự đa dạng khổng lồ — Kuhn và các đồng nghiệp của ông công nhận 38 loài trong chi Orthohantavirus. (Ngược lại, chi Ebola chỉ bao gồm sáu loài.)
Mỗi loài đến lượt nó lại có thể ẩn chứa rất nhiều sự đa dạng. Khi virus nhân bản, các chủng có thể tích lũy các đột biến mới làm thay đổi đáng kể đặc tính sinh học của chúng.
Đợt bùng phát trên tàu MV Hondius vào mùa xuân này được gây ra bởi một loài có tên là Orthohantavirus andesense, được mang bởi một số loài gặm nhấm ở Nam Mỹ. Nhưng có bốn chủng thuộc loài này; đợt bùng phát cụ thể là do một chủng có tên là virus Andes gây ra.
Không giống như ba chủng còn lại và không giống như 37 loài hantavirus khác, virus Andes có thể lây lan trực tiếp từ người này sang người khác.
Kuhn cho biết: “Có vẻ như tồn tại một số đột biến mà trong những hoàn cảnh nhất định có thể khiến virus Andes có khả năng lây truyền từ người sang người.” Hiện không ai biết những đột biến đó là gì.
Kuhn nghi ngờ rằng các chủng khác có liên quan đến virus Andes đang ẩn náu trong các loài gặm nhấm và cũng chia sẻ khả năng lây lan giữa người với người này. Ông dự đoán, sau đợt bùng phát trên tàu MV Hondius, các nhà khoa học ở Argentina và Chile sẽ "mở tủ đông lấy tất cả các mẫu bệnh phẩm ra, giải trình tự gen triệt để mọi thứ để tìm hiểu xem tất cả những thứ này rốt cuộc là gì?"
Đối với Ebola, Kuhn kỳ vọng vào những bất ngờ khó chịu hơn. Ông chỉ ra loài Orthoebolavirus taiense, còn được gọi là virus Rừng Taï.
Lần đầu tiên và cũng là lần cuối cùng có người nhìn thấy loài này là vào năm 1994, khi nó lây nhiễm cho một nhà khoa học đang giải phẫu một con tinh tinh đã chết. Cô đã phát triển các triệu chứng Ebola nhưng cuối cùng đã hồi phục.
Kuhn nói: “Tôi chắc chắn rằng nó vẫn ở ngoài kia, nhưng không ai tập trung vào nó vì nó mới chỉ gây ra một ca bệnh. Tôi nghĩ đó là một sai lầm lớn.”
Các loài giống Ebola khác chưa được phát hiện và đặt tên có thể đang ẩn náu trong các loài động vật châu Phi. Hệ thống phân loại mà Kuhn góp công tạo ra hy vọng sẽ giúp quá trình này trở nên dễ dàng hơn.
Ông không kỳ vọng mọi người sẽ học cách đọc làu làu Orthohantavirus andesense và các tên tiếng Latin khác trong các cuộc trò chuyện thông thường. Nhưng thay vì gọi nguyên nhân gây ra đợt bùng phát ở châu Phi là virus Ebola, ông gợi ý hãy gọi nó là virus Bundibugyo.
Kuhn nói: “Khoảnh khắc bạn đánh đồng virus Bundibugyo và virus Ebola, mọi người sẽ có ấn tượng rằng, 'Ồ, chúng ta đã có thuốc trị thứ đó rồi'. Nhưng thực tế thì chúng ta không có.”
Theo nzherald.co.nz premium - Hani Dang