Quyết định mới đây của Tòa án Lao động New Zealand đang được coi là mốc lịch sử quan trọng trong việc tăng cường bảo vệ pháp lý cho người lao động nhập cư.
Bộ Kinh doanh, Sáng tạo và Việc làm. Nguồn ảnh: RNZ / Alexander RobertsonCụ thể, trong phán quyết được ban hành ngày 8 tháng 10 cho các vụ án Labour Inspectorate v Top Produce Ltd và Bhatia v Khanna, Tòa án đã phán quyết rằng lao động nhập cư hoàn toàn có quyền khởi kiện đối với các khoản phí tuyển dụng phải nộp ở nước ngoài để đổi lấy công việc tại New Zealand.
Vụ kiện xuất phát từ một công ty trồng kiwi đã ngừng hoạt động ở vùng Bay of Plenty. Công ty này bị Bộ Kinh doanh, Sáng tạo & Việc làm New Zealand (MBIE) cáo buộc thu tiền trái phép của các lao động nhập cư ngay trước khi họ nhập cảnh.
"Vấn đề này, đúng như đại diện của Thanh tra Lao động nhận định, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng và ảnh hưởng trực tiếp đến một nhóm lao động vốn rất dễ bị tổn thương," phán quyết nêu rõ.
Tòa án kết luận việc yêu cầu hoặc nộp các khoản phí như vậy đã và sẽ vi phạm Điều 12A của Luật Bảo vệ Tiền lương 1983, qua đó chính thức đảo ngược phán quyết tiền lệ từ năm 2003.
Lisa Meto Fox, một luật sư lao động tại Nam Auckland, cho biết bà cảm thấy rất phấn khởi trước quyết định này.
"Những kẻ làm ăn bất chính đã thu lợi bất chính những khoản tiền khổng lồ. Chúng ta đang nói đến con số lên tới 60.000 NZD cho mỗi vị trí công việc tại New Zealand đối với mỗi người lao động," bà chia sẻ.
"Phán quyết này cực kỳ quan trọng vì nó đã chặn đứng kẽ hở pháp lý mà những kẻ xấu bấy lâu nay liên tục lợi dụng."
Bà Fox cho biết phán quyết cũng mở ra các cuộc thảo luận trong giới luật sư về việc áp dụng án lệ này trong tương lai. Theo đó, những lao động thuộc Chương trình Sử dụng Lao động Seasonal được công nhận (RSE) — nhóm đối tượng thường xuyên phải gánh chịu nhiều chi phí vô lý — có thể là mục tiêu bảo vệ tiếp theo.
"Luật pháp trong lĩnh vực này cần tiếp tục được mở rộng để coi việc bắt buộc người lao động trả các chi phí tuyển dụng như vé máy bay, thị thực (visa), vắc-xin, bảo hiểm là hành vi bất hợp pháp — điều này hoàn toàn phù hợp với luật nhân quyền quốc tế. Người sử dụng lao động phải là bên chi trả các khoản phí tuyển dụng và chi phí liên quan, nhưng hiện tại, lao động RSE vẫn đang phải tự chi trả cho tất cả các khoản đó, chiếm một phần đáng kể trong thu nhập họ kiếm được tại New Zealand."
Bẫy nợ nần và nô lệ thời hiện đại
Tòa án nhận định rằng các yêu cầu nộp tiền của chủ lao động — vốn khá phổ biến ở nhiều doanh nghiệp tại New Zealand — thường được thực hiện phi chính thức qua điện thoại hoặc tin nhắn nhằm tránh để lại bằng chứng bảo vệ người lao động.
"Vị trí địa lý nơi thực hiện giao dịch thu tiền phí không phải là ngẫu nhiên; đó là một mắt xích được tính toán kỹ lưỡng trong mô hình bóc lột, nhằm né tránh sự kiểm soát pháp lý trong nước và đẩy người lao động dễ bị tổn thương vào bẫy nợ nần trước khi thời gian làm việc của họ bắt đầu.
Các khoản thanh toán thường được thực hiện bằng cách chuyển khoản vào tài khoản ngân hàng ở nước ngoài của chủ lao động, hoặc tài khoản đứng tên người thân của họ để xóa dấu vết giao dịch.
Những loại giao dịch này hầu như không có giấy tờ chứng minh và hiếm khi có biên lai thu tiền."
Tòa án chỉ ra rằng vấn đề này trước đây là một "vùng xám" pháp lý, vì hành vi thu phí tuyển dụng chỉ bị coi là phạm pháp nếu giao dịch xảy ra trong lãnh thổ New Zealand — điều mà luật sư Fox gọi là một "kẽ hở".
Theo dữ liệu công bố theo Luật Thông tin Chính thức do PMN trích dẫn, số lượng đơn tố cáo gửi đến Thanh tra Lao động liên quan đến hành vi thu phí tuyển dụng trái phép đã gia tăng đột biến. Cụ thể ghi nhận 198 đơn tố cáo trong niên độ 2025/26, tiếp nối 270 đơn năm 2024/25 và 391 đơn năm 2023/24.
Báo cáo cũng cho thấy MBIE chưa ghi nhận các khiếu nại cụ thể từ lao động RSE về phí tuyển dụng, tuy nhiên luật sư Fox giải thích rằng lao động nhập cư rất hiếm khi tự mình nộp đơn tố cáo vì lo sợ bị trục xuất.
"Tôi từng công khai phát biểu rằng chương trình RSE có những nét không khác gì một hình thức nô lệ thời hiện đại," bà nói.
Riêng công ty Top Produce đã làm thủ tục phá sản (giải thể) vào tháng 3 với khoản nợ thuế lên tới 1,5 triệu NZD.
Mọi nghi vấn hoặc hành vi vi phạm có thể được phản ánh tới MBIE qua đường dây nóng tố giác bóc lột lao động nhập cư 0800 200 088 hoặc qua biểu mẫu trực tuyến, có hỗ trợ thông dịch viên.
Theo rnz.co.nz – Lani Hoang