Chủng virus cúm gia cầm độc lực cao H5N1 – đặc biệt là dòng 2.3.4.4b – đã làm thay đổi đáng kể bức tranh dịch bệnh toàn cầu trong những năm gần đây.
Các nhân viên y tế trong trang phục bảo hộ tiến hành tiêu hủy đàn vịt sau khi phát hiện chủng cúm gia cầm H5N8 tại Karuvatta, thuộc huyện Alapuzha, cách thành phố Kochi khoảng 90km vào tháng 1 năm 2021. Ảnh: AFPTừ chỗ chủ yếu gây bệnh ở gia cầm và chỉ thỉnh thoảng lây sang người, H5N1 nay đã trở thành mối đe dọa đa loài, ảnh hưởng đến chim hoang dã, động vật có vú và thậm chí toàn bộ hệ sinh thái.
Sau hơn 5 năm chưa ghi nhận ca xâm nhập, chủng virus này đang tiến gần hơn tới New Zealand, đặt ra câu hỏi: lợi thế cách ly địa lý của quốc gia này có thể kéo dài bao lâu?
Nguy cơ lây lan ngày càng tăng
Các sự kiện “lây truyền chéo” (spillover) – khi virus nhảy từ loài này sang loài khác – đang gia tăng. Những đợt bùng phát lớn đã được ghi nhận ở gia cầm và cả bò sữa tại Bắc Mỹ.
Mặc dù các ca nhiễm ở người vẫn hiếm và chủ yếu liên quan đến tiếp xúc gần với động vật nhiễm bệnh, nhưng mỗi lần virus lây sang loài mới đều tạo cơ hội cho nó tiến hóa, ngay cả khi chưa có bằng chứng lây từ người sang người.
Bản đồ này cho thấy các địa điểm đã ghi nhận các ca nhiễm xác nhận hoặc nghi ngờ của virus cúm gia cầm độc lực cao tại Nam Cực và các đảo cận Nam Cực, được báo cáo lên Ủy ban Khoa học Nghiên cứu Nam Cực. Ảnh: CC BY-NC-ND / Ủy ban Khoa học Nghiên cứu Nam CựcVì sao H5N1 chưa đến châu Đại Dương?
Hiện tại, H5N1 đã lan rộng khắp châu Âu, châu Á, châu Phi, châu Mỹ và cả vùng Nam Cực. Tuy nhiên, châu Đại Dương – bao gồm New Zealand – vẫn chưa bị ảnh hưởng.
Nguyên nhân chính là do:
• Vị trí địa lý biệt lập
• Đường di cư của chim chủ yếu ở bán cầu Bắc, ít khi đến New Zealand
Dù vậy, quốc gia này vẫn nằm trên tuyến di cư Đông Á – Úc, nơi có nhiều loài chim có thể mang virus cúm, dù rủi ro thấp hơn.
Ngoài ra, còn một nguy cơ khác: virus có thể phát sinh ngay trong nước. Các chủng cúm độc lực thấp vốn tồn tại tự nhiên ở chim hoang dã có thể biến đổi thành dạng nguy hiểm hơn, đặc biệt trong môi trường chăn nuôi.
Một ví dụ gần đây là ổ dịch H7N6 tại một trang trại gia cầm ở New Zealand – nhiều khả năng xuất phát từ virus bản địa.
Động vật hoang dã New Zealand đối mặt nguy cơ lớn
Hệ sinh thái New Zealand đặc biệt dễ bị tổn thương do:
• Áp lực từ biến đổi khí hậu
• Mất môi trường sống
• Các loài xâm lấn
Nếu H5N1 xâm nhập, các loài bản địa quý hiếm (taonga species) như chim biển, chim ven bờ và thủy cầm có thể chịu ảnh hưởng nghiêm trọng.
Những loài sinh sản theo đàn lớn như:
• Chim hải âu
• Chim cánh cụt
• Chim tītī
... có nguy cơ bùng phát dịch nhanh và gây chết hàng loạt.
Không chỉ chim, các loài động vật biển cũng đang bị ảnh hưởng nặng nề. Ví dụ:
• Hải cẩu voi ở California đã chết hàng loạt
• Quần thể hải cẩu ở Nam Mỹ và vùng cận Nam Cực bị đe dọa nghiêm trọng
Tại New Zealand, sư tử biển và hải cẩu voi có môi trường sống tương tự, làm tăng nguy cơ lây lan.
New Zealand đang chuẩn bị như thế nào?
Hiện nay, New Zealand tập trung vào:
1. Giám sát và phát hiện sớm
• Theo dõi chim hoang dã và môi trường
• Lấy mẫu tại các khu vực nguy cơ cao
• Khuyến khích người dân báo cáo động vật bệnh/chết
2. Hạn chế vaccine diện rộng
• Vaccine chỉ áp dụng cho một số loài quý hiếm nuôi nhốt
• Không khả thi với động vật hoang dã
3. Tăng cường an ninh sinh học
• Phối hợp giữa ngành nông nghiệp và bảo tồn
• Chuẩn bị kịch bản ứng phó nhanh
Thời gian là lợi thế – nhưng không còn nhiều
Sự cách ly địa lý đã giúp New Zealand có thêm thời gian chuẩn bị. Tuy nhiên, xu hướng toàn cầu cho thấy:
H5N1 xâm nhập chỉ còn là vấn đề thời gian, không phải “có hay không”.
Việc phát hiện sớm, phản ứng nhanh và tăng cường hệ thống phòng vệ sẽ quyết định mức độ thiệt hại đối với:
• Động vật hoang dã
• Ngành nông nghiệp
• Hệ sinh thái quốc gia
Theo rnz.co.nz - Noo Thuyen