Đúng như đã hứa, Bộ trưởng Tài chính đã đưa ra một Ngân sách 2026 tập trung vào các nhu cầu thiết yếu cốt lõi, với rất ít bất ngờ lớn và không có dấu hiệu nào của việc vung tiền vô tội vạ để lấy lòng cử tri.
Nhưng có một khoản chi lớn cho y tế, một tuyến đường cao tốc mới, một khoản lệ phí đánh vào các ngân hàng, việc cắt giảm ngân sách tại các bộ ngành chính phủ và hy vọng về một khoảng thặng dư ở phía trước.
Đây là những điều bạn cần biết về Ngân sách năm nay:
Không hẳn là một 'ngân sách của năm bầu cử'
Bà Willis đã sử dụng Ngân sách cuối cùng của nhiệm kỳ để thuyết giảng về tính kỷ luật khi bà đang hướng tới một khoản thặng dư ở phía trước.
Ngân sách hôm thứ Năm là một ngân sách quay về với những giá trị cơ bản, với rất ít các kế hoạch thu hút truyền thông hay giành phiếu bầu.
Bà Willis đã đẩy lùi ý tưởng về "những biện pháp vá víu tạm thời và sự ngọt ngào ngắn hạn" trong năm bầu cử để đổi lấy việc sắp xếp lại sổ sách tài chính ổn định, và nói thêm rằng sẽ dễ dàng hơn cho bà nếu chỉ cố gắng mua chuộc cử tri.
Sổ sách tài chính
Bộ Tài chính kỳ vọng cán cân điều hành của chính phủ sẽ trở lại trạng thái thặng dư vào năm 2028-29, sớm hơn một năm so với dự báo hồi tháng 12. Nếu điều đó xảy ra, đó sẽ là khoản thặng dư chính phủ đầu tiên trong một thập kỷ.
Bộ Tài chính lý giải điều này là do doanh thu thuế tăng lên, và quy mô ngân sách nhỏ hơn so với dự báo. Bà Willis nói rằng đó là nhờ quản lý kinh tế có kỷ luật, với 3,8 tỷ đô la chi tiêu mới được bù đắp bởi 1,7 tỷ đô la tiết kiệm được.
Nhưng với việc cuộc chiến ở Iran đang hiện hữu quy mô lớn, có rất nhiều điều chưa biết trước được trong năm tới.
"Các con số luôn có thể thay đổi," bà Willis cảnh báo trong bài phát biểu của mình.
Y tế được tiếp sức
Y tế là bên thắng lớn nhất trong ngày, với 5,8 tỷ đô la chi tiêu mới. Số tiền đó bao gồm khoản tăng 5,5 tỷ đô la cho các dịch vụ tuyến đầu trong vòng bốn năm. Ngoài khoản 15,5 triệu đô la đã được công bố trước đó cho việc chăm sóc giảm nhẹ nhi khoa, còn có 34 triệu đô la cho việc lưu viện ba ngày sau sinh, và 33 triệu đô la để mở rộng độ tuổi đủ điều kiện tầm soát ung thư ruột từ 58 tuổi xuống 56 tuổi.
Không có sự gia tăng lớn nào trong ngân sách dành cho chăm sóc sức khỏe ban đầu, điều mà lĩnh vực này đã liên tục kêu gọi.
Có thêm 680 triệu đô la chi đầu tư phát triển cho cơ sở hạ tầng y tế, bao gồm một khu bệnh xá mới 158 giường tại Bệnh viện Whangarei, các hạng mục công trình tại Tauranga, Hawke's Bay, và Palmerston North, cùng việc mua đất cho bệnh viện Drury mới.
Một khoản 930 triệu đô la khác sẽ được dành cho các thiết bị lâm sàng mới, nâng cấp công nghệ và cải thiện cơ sở vật chất trên toàn quốc.
Mở rộng Đường cao tốc Waikato và các tuyến tàu hỏa
Bộ trưởng Giao thông Vận tải Chris Bishop đã thông báo 1,77 tỷ đô la sẽ được chi để mở rộng 16 km đường cao tốc Waikato bốn làn xe (SH1) từ Cambridge đến Đường Piarere.
"Dự án này đã được bàn tán trong nhiều năm. Bây giờ chúng tôi đang tiến hành nó," ông Bishop nói.
Chính phủ cũng đang rót 1,075 tỷ đô la vào mạng lưới của KiwiRail từ năm 2027-2030 và 107 triệu đô la vào việc nâng cấp đường sắt tại các thành phố.
Xác nhận cắt giảm nhân sự các Bộ, ở một mức độ nào đó
Như đã ra tín hiệu trước đó, hầu hết các bộ và cơ quan chính phủ sẽ phải cắt giảm 2% ngân sách của họ vào năm 2026, tiếp theo là hai đợt cắt giảm 5% trong những năm sau đó, tổng mức giảm tài trợ là khoảng 12% so với mức hiện tại. Trong khi Ngân sách vạch ra chính xác số tiền đó là bao nhiêu cho mỗi cơ quan và xác nhận những cơ quan nào nằm trong danh sách, thì việc tìm chỗ để cắt giảm sẽ tùy thuộc vào chính các cơ quan đó.
"Hầu hết các cơ quan đã thực hiện tiết kiệm chi phí cơ sở 2% từ năm 2026-27 thông qua việc giảm bớt nhân viên văn phòng sau hậu cần, các nhà thầu và đơn vị tư vấn, cũng như thu hẹp quy mô các chương trình có giá trị thấp hơn," tài liệu viết.
Cơ quan bảo vệ trẻ em Oranga Tamariki, cơ quan thực thi pháp luật và trật tự, y tế, giáo dục cùng các cơ quan quốc phòng và tình báo được miễn trừ. Bộ Ngoại giao đã né được đợt cắt giảm năm nay, nhưng vẫn nằm trong danh sách chính thức cho hai đợt cắt giảm lớn hơn sắp tới - một điểm tranh chấp giữa Bộ trưởng Tài chính và Bộ trưởng Ngoại giao Winston Peters.
Một năm thắt lưng buộc bụng cho giáo dục
Ngân sách tăng các khoản trợ cấp vận hành trường học và tài trợ cho giáo dục mầm non, nhưng đóng băng hầu hết các khoản trợ cấp cho giáo dục đại học.
Trợ cấp vận hành sẽ tăng 2% vào năm tới trong khi trợ cấp mầm non tăng 1,5% từ tháng 7, sớm hơn sáu tháng so với bình thường.
Trong giáo dục đại học, Ngân sách chỉ cung cấp mức tăng 2% trợ cấp cho các khóa học đại học dự bị nhưng cũng có 284 triệu đô la để trợ cấp cho nhiều chỉ tiêu sinh viên hơn trong năm nay và năm tới.
Chính phủ đang triển khai các chương trình học mới và một bằng cấp trung học mới và Ngân sách phân bổ khoảng 240 triệu đô la cho công việc đó, bao gồm cả đào tạo giáo viên và tài liệu nguồn lực. Nó cũng cung cấp 69 triệu đô la trong bốn năm để tăng gấp đôi số lượng học sinh trung học theo học tại các Học viện Nghề lên 20.000 học sinh vào năm 2030.
Ngân sách cho thấy việc bãi bỏ chương trình miễn học phí sẽ tiết kiệm được 1 tỷ đô la trong bốn năm.
Chương trình khuyến khích xây dựng của hội đồng địa phương
Một 'Quỹ Khuyến khích Tăng trưởng' trị giá 400 triệu đô la trong bốn năm đã được công bố dành cho các hội đồng địa phương xây dựng nhiều nhà ở hơn.
Nói một cách rộng rực, các hội đồng cấp phép cho nhiều nhà ở hơn sẽ được cấp tiền từ quỹ này để chi trả cho các cơ sở hạ tầng như đường xá và đường ống cho các khu ngoại ô mới.
Một khoản lệ phí đánh vào các ngân hàng
Chính phủ dự kiến sẽ thu được chỉ hơn 200 triệu đô la trong bốn năm từ các ngân hàng, công ty bảo hiểm và các công ty tài chính khác từ một khoản lệ phí mới nhằm bù đắp chi phí cho các dịch vụ do Ngân hàng Trung ương cung cấp.
Một tài khoản khẩn cấp
450 triệu đô la đã được để riêng như một 'quỹ dự phòng lúc khó khăn' cho các vấn đề liên quan đến nhiên liệu có thể phát sinh. Khoản đó bổ sung vào mức tăng tạm thời đã được công bố trước đó đối với định mức phụ cấp đi lại cho nhân viên chăm sóc và hỗ trợ cùng 150 triệu đô la cho các khoản dự trữ chiến lược. Cơ quan Cứu hỏa và Khẩn cấp (FENZ), Cục Cải huấn, Cảnh sát, Hải quan và Bộ Giáo dục nhận được tài trợ bổ sung để duy trì các hoạt động tuyến đầu trước tình trạng giá nhiên liệu tăng liên tục.
Thẻ SuperGold đang được nâng cấp
Thẻ SuperGold sẽ sớm có thể được sử dụng như một hình thức định danh chính thức. Chính phủ đã ném 43 triệu đô la vào việc cho phép những người hưu trí nâng cấp thẻ của họ lên một phiên bản mới, thứ có thể được sử dụng thay cho bằng lái xe hoặc hộ chiếu.
Quốc phòng
Ngân sách năm nay bao gồm thêm 2,3 tỷ đô la chi đầu tư phát triển và 1,2 tỷ đô la chi thường xuyên cho Lực lượng Quốc phòng trải rộng trên các mảng nhân sự, tàu hộ tống, cơ sở vật chất, máy bay và các biện pháp phục hồi khác ở Thái Bình Dương.
Theo rnz.co.nz - Hani Dang