Có phải mọi loại màn hình đều gây hại như nhau, hay một số thiết bị đang âm thầm hủy hoại sức khỏe chúng ta nhiều hơn phần còn lại? Cùng lắng nghe phân tích từ các chuyên gia tâm lý học và các bậc phụ huynh.
Không phải mọi loại màn hình hay nền tảng đều có tác động giống nhau đến trẻ em. Ảnh: 123rfNếu đã từng mơ về một ngày ném chiếc điện thoại xuống biển để sống "ẩn dật", bạn không phải là người duy nhất. Nhưng trừ khi chấp nhận sống trong một hang động hẻo lánh, công nghệ là điều gần như không thể né tránh trong thế giới hiện đại. Từ công việc, giao tiếp, mua sắm, ngân hàng cho đến giải trí và quản lý con cái — màn hình điện tử đã trở thành một phần không thể tách rời.
Tuy nhiên, bên cạnh những tiện ích không thể phủ nhận, lạm dụng thiết bị điện tử nhanh chóng trở thành một gánh nặng. Liệu có phải mọi màn hình đều độc hại như nhau?
Khi trải nghiệm thực tế bị thay thế
Claire Reid — nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Auckland (Sở hữu bằng cử nhân Khoa học và Thương mại, từng có 15 năm làm việc trong ngành công nghệ tại London trước khi trở lại con đường nghiên cứu tại Phòng thí nghiệm Neuropsychology Developmental) — tiếp cận vấn đề này dưới cả góc độ nhà khoa học lẫn người làm mẹ.
Reid chia sẻ: "Cuộc chiến kiểm soát thiết bị với trẻ nhỏ chưa bao giờ dễ dàng. Nhưng đây là điều bắt buộc phải làm. Màn hình điện tử đang dần thay thế các trải nghiệm xã hội, thể chất và nhận thức ngoài đời thực — những yếu tố nền tảng cho sự phát triển của trẻ và sức khỏe tâm thần lâu dài của tất cả chúng ta."
Claire Reid, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Auckland. Ảnh: Được cung cấpCác số liệu thống kê đưa ra những cảnh báo đáng ngạc nhiên. Phân tích gộp năm 2022 từ 18 nghiên cứu trên 9.269 thanh thiếu niên cho thấy: Việc sử dụng mạng xã hội không kiểm soát có liên quan trực tiếp đến mức độ trầm cảm, lo âu và căng thẳng tăng cao.
Không chỉ có Mạng xã hội hay Game online
Không chỉ mạng xã hội mới gây hại. Nhiều gia đình rơi vào cảnh con cái (và cả người lớn) "nghiện" PlayStation hay Xbox. Chỉ trong một thế hệ, chúng ta đã đi từ những chiếc máy tính để bàn hỗ trợ công việc đến các thiết bị di động bám theo con người mọi lúc mọi nơi.
Chị Louise (sống tại Wellington, New Zealand) bộc bạch: "Công nghệ đang chi phối gia đình tôi một cách đáng sợ. Chúng tôi lãng phí quá nhiều thời gian chỉ để dán mắt vào màn hình. Một phần là công việc, nhưng phần lớn là các trò chơi vô bổ hoặc lướt tin tức tiêu cực. Rất hiếm khi bạn buông điện thoại xuống mà cảm thấy dễ chịu hơn."
Sức hút kỳ lạ của các thiết bị không phải là ngẫu nhiên. Các tập đoàn công nghệ đã đầu tư nguồn lực khổng lồ để thiết kế nên những sản phẩm gây nghiện. Vì vậy, thay vì tìm cách loại bỏ hoàn toàn công nghệ, câu hỏi thực tế hơn là: Nên loại bỏ những ứng dụng/thói quen nào và duy trì những gì?
Phân loại mức độ ảnh hưởng của các loại màn hình
1. Mạng xã hội & Video ngắn: "Kẻ thù" số một của trí não
Mạng xã hội được đánh giá là yếu tố gây hại nhất — không chỉ vì văn hóa so sánh gây tổn hại tự trọng, mà còn do cơ chế tác động trực tiếp lên não bộ.
Chuyên gia Reid nhấn mạnh: "Các video ngắn được phân phối thụ động bởi thuật toán như TikTok, YouTube Shorts hay Reels cực kỳ nguy hại. Một đánh giá hệ thống từ 71 nghiên cứu trên gần 100.000 người cho thấy việc xem video ngắn liên tục làm suy giảm nhận thức, nghiêm trọng nhất là khả năng tập trung và kiểm soát hành vi."
Đồng quan điểm, Tiến sĩ Samantha Marsh (Đại học Auckland) giải thích rằng người trẻ rất dễ bị tổn thương trước những "cú hích Dopamine" ngắn từ lượt thích (like), chia sẻ và theo dõi. Một nghiên cứu cuối năm 2025 tại New Zealand chỉ ra rằng 22% giới trẻ (và 25% nữ giới tuổi teen) có dấu hiệu nghiện mạng xã hội, dẫn đến trầm cảm và hành vi tiêu cực. Đáng chú ý, 39% thanh thiếu niên tham gia khảo sát ước rằng mạng xã hội chưa từng được sinh ra.
Samantha Marsh (Tiến sĩ, Thạc sĩ Y tế Công cộng, Cử nhân Thương mại/Khoa học), nghiên cứu viên cao cấp tại Khoa Y học Gia đình và Chăm sóc Ban đầu, Đại học Auckland. Ảnh: Được cung cấp2. Trò chơi điện tử: Nguy cơ đến từ tính năng trực tuyến
Game online chứa nhiều yếu tố tâm lý giống cá cược (như tính năng mở hòm "Loot Boxes" nạp tiền thật mua vật phẩm ngẫu nhiên) cùng nguy cơ mất an toàn khi tương tác với người lạ.
Tuy nhiên, game offline kiểm soát tốt lại ít độc hại hơn. Tiến sĩ Marsh lưu ý: "Nếu trẻ chơi game offline 1-2 tiếng cuối tuần, không nổi giận khi tắt máy và không bị ám ảnh trong sinh hoạt hàng ngày thì không đáng lo ngại. Nhưng phụ huynh vẫn cần giám sát chặt chẽ nội dung trò chơi."
Trẻ nhỏ đặc biệt dễ bị tổn thương trước những tác động tiêu cực của màn hình điện tử. Ảnh: Unsplash3. Truyền hình (TV): Sự khác biệt theo độ tuổi
Đối với người lớn, xem TV khoảng 2 tiếng mỗi ngày để giải trí thậm chí mang lại một số lợi ích thư giãn. Tuy nhiên, với trẻ nhỏ, quy định lại hoàn toàn khác.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Bộ Y tế New Zealand khuyến cáo:
• Trẻ dưới 2 tuổi: Tẩy chay hoàn toàn màn hình điện tử.
• Trẻ từ 2 – 5 tuổi: Tối đa 1 giờ/ngày.
• Trẻ trên 5 tuổi: Không quá 2 giờ/ngày.
Việc lạm dụng màn hình ở lứa tuổi nhỏ gây ảnh hưởng tiêu cực đến chức năng điều hành (như khả năng tập trung, quản lý cảm xúc, giấc ngủ), dẫn đến những thay đổi lâu dài về cấu trúc não bộ và giảm thành công trong tương lai.
Giải pháp: "Cài đặt lại hệ thống" cho gia đình
Chị Kristina (Auckland) từng quyết định áp dụng biện pháp mạnh khi con trai 10 tuổi có biểu hiện hung tính vì bị cấm dùng iPad. Chị cắt toàn bộ thiết bị: Không điện thoại, không máy tính bảng, không TV, không game trong 3 tháng.
Dù hai tuần đầu tiên diễn ra vô cùng tồi tệ với những trận khóc lóc và giận dữ, nhưng sự kiên quyết của chị đã mang lại kết quả bất ngờ. Con trai chị bắt đầu quay lại với các hoạt động thể chất: Leo cây, dựng lều, khám phá thiên nhiên và đọc sách tại thư viện. Sau 3 tháng, công nghệ được tái sử dụng có kiểm soát (tối đa 2 tiếng/ngày cho mục đích học tập/nghiên cứu).
Không phải mọi màn hình hay nền tảng kỹ thuật số đều tạo ra tác động như nhau lên người dùng. Ảnh: UnsplashLời kết
Chúng ta không nhất thiết phải tẩy chay công nghệ hoàn toàn. Chìa khóa nằm ở sự ưu tiên: Nghiêm khắc với các dạng màn hình độc hại (video ngắn, mạng xã hội, game online) và linh hoạt với các hình thức giải trí lành mạnh.
Theo nzherald.co.nz – Lani Hoang