Diện tích lỗ hổng ozone tại Nam Cực đã chạm mốc đỉnh điểm hơn 27 triệu km² vào tháng 9 — mức lớn thứ hai từng ghi nhận trong khoảng thời gian này của năm.
Lỗ hổng ozone hình thành trên bầu trời Nam Cực vào mỗi mùa xuân. Nguồn ảnh: NASA Ozone Watch, CC BY-SADự báo về một lỗ hổng ozone nghiêm trọng đã được các nhà khoa học đưa ra từ tháng 5, khi những biến đổi trong tuần hoàn khí quyển bắt đầu xuất hiện. Lốc xoáy cực hoạt động mạnh mẽ kết hợp cùng nhiệt độ hạ cực thấp trên cực đã thúc đẩy lỗ hổng ozone mở rộng sớm và nhanh chóng.
Dù vậy, Nghị định thư Montreal — hiệp ước quốc tế lịch sử nhằm bảo vệ tầng ozone thông qua việc cắt giảm các chất gây suy giảm tầng ozone — vẫn đang phát huy hiệu quả. Hàm lượng các chất phá hủy ozone trong tầng bình lưu đã giảm khoảng một phần ba so với thời điểm đỉnh cao vào năm 2000.
Dù có diện tích lớn hơn, lỗ hổng ozone năm 2026 không suy giảm quá sâu như các đợt bùng phát nghiêm trọng trong quá khứ, đồng nghĩa với việc tổng lượng ozone bị mất đi vẫn ít hơn.
Lỗ hổng năm nay bắt đầu mở rộng sớm hơn bình thường vào tháng 8, đi kèm nhiệt độ giảm sâu ở tầng bình lưu, sau đó bùng phát nhanh chóng từ đầu tháng 9. Với diện tích 27,4 triệu km², kỷ lục này chỉ mới bị vượt qua hai lần: năm 2000 (vượt mốc 28 triệu km²) và năm 2015 (đạt đỉnh 27,9 triệu km² vào tháng 10).
Cơ chế hoạt động của lỗ hổng ozone Nam Cực
Lỗ hổng ozone hình thành vào đầu mùa xuân bên trong lốc xoáy cực tầng bình lưu — hệ thống gió mạnh xuất hiện mỗi mùa đông, bao quanh Nam Cực và Nam Đại Dương.
Nhiệt độ cực thấp bên trong lốc xoáy tạo điều kiện hình thành các mây tầng bình lưu cực (PSC). Những phản ứng hóa học xảy ra trên bề mặt các hạt mây hiếm gặp này sẽ kích hoạt các khí gây suy giảm ozone.
Sau khi hình thành, thời gian tồn tại của lỗ hổng phụ thuộc vào mức độ cô lập của khối khí bên trong lốc xoáy cực. Một lốc xoáy lạnh và bền vững sẽ khiến lỗ hổng ozone kéo dài, cho thấy biến động khí quyển đóng vai trò vô cùng then chốt.
Kể từ khi Nghị định thư Montreal được ký kết năm 1987, nồng độ khí phá hủy ozone đã giảm đáng kể. Tuy nhiên, động lực học của lốc xoáy cực đôi khi bị "kích thích" từ nhiều tháng trước mùa xuân, làm thay đổi luồng không khí và khiến lốc xoáy trở nên mạnh hơn, lạnh hơn. Khi điều này xảy ra, lỗ hổng ozone sẽ phình to, sâu hơn và lâu tan hơn, ngay cả khi quá trình phục hồi hóa học vẫn đang diễn ra.
Dự báo sớm và triển vọng năm 2026
Nâng cao năng lực dự báo các đợt bùng phát lỗ hổng ozone nghiêm trọng vẫn là một thách thức lớn với giới khoa học.
Đến tháng 5/2026, các dữ liệu vệ tinh về cấu trúc khí quyển đã phát hiện những dấu hiệu đầu tiên cho thấy động lực khí quyển đang tác động lên lốc xoáy cực. Giới chuyên gia khi đó đã đưa ra cảnh báo về một lỗ hổng ozone "rất lớn" vào tháng 9/2026.
Diện tích lỗ hổng ozone năm 2026 đã đạt đỉnh ở mức hơn 27 triệu km². Nguồn ảnh: CAMS/ECMWF, CC BY-SAThực tế quan sát trong tháng 9 hoàn toàn trùng khớp với các dự báo ban đầu. Nếu điều kiện khí quyển không có sự thay đổi đột ngột, lỗ hổng ozone năm nay dự kiến sẽ kéo dài suốt tháng 10 và tháng 11. Các nghiên cứu mới nhất đang tiếp tục làm rõ mức độ tác động của động lực khí quyển đến hiện tượng năm nay.
Các nhà khoa học nhận định năm 2026 sẽ nằm trong top 10 năm có lỗ hổng ozone nghiêm trọng nhất lịch sử. Điều này không quá bất ngờ, bởi từ năm 2020 đến 2023, Nam Cực đã liên tục ghi nhận các lỗ hổng ozone lớn và kéo dài.
Khói từ trận thảm họa cháy rừng tại Úc (2019/20) và bụi khí từ vụ phun trào núi lửa La Soufrière (2021) được xác định là nguyên nhân làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm ozone trong những năm đó. Đặc biệt, vụ phun trào núi lửa ngầm Hunga Tonga-Hunga Haʻapai năm 2022 đã khiến mùa lỗ hổng ozone năm 2023 bắt đầu sớm hơn. Nhìn chung, thập niên 2020 là một giai đoạn vô cùng đặc biệt đối với tiến trình phục hồi tầng ozone.
Tác động đến thời tiết toàn cầu
Lỗ hổng ozone ảnh hưởng trực tiếp đến thời tiết và khí hậu trên toàn Nam Bán Cầu.
Sau một đợt bùng phát lỗ hổng ozone nghiêm trọng, hình thái khí hậu mang tên Chế độ Dao động Nam Cực (SAM) sẽ chuyển sang pha dương, mang lại thời tiết êm dịu, ấm và ẩm hơn cho New Zealand (đặc biệt là bờ biển phía tây), đồng thời gia tăng lượng mưa ở bờ biển phía đông nam nước Úc. Ngược lại, pha âm có thể gây ra các đợt gió dữ dội, điển hình như chuỗi bão tàn phá nhiều khu vực tại New Zealand vào tháng 10 năm ngoái.
Về dài hạn, tầng ozone Nam Cực được dự báo sẽ phục hồi hoàn toàn trước năm 2090. Tuy nhiên, việc lỗ hổng ozone liên tục kéo dài muộn sang mùa xuân trong những năm gần đây cho thấy biến đổi khí quyển toàn cầu có thể đang kéo dài tuổi thọ của lỗ hổng này — một yếu tố mà các mô hình dự báo phục hồi hiện tại có thể chưa tính đến đầy đủ.
Theo rnz.co.nz – Lani Hoang