Vào ngày Karen Duncan qua đời, bà đã sắp xếp đi xe limousine đến bệnh viện cùng hai cô con gái trưởng thành, bạn bè và những chú chó poodle của mình để nói lời tạm biệt.
Duncan, 55 tuổi, mắc một dạng bệnh thần kinh vận động (MND) tiến triển nhanh, đã quyết tâm hiến tạng sau khi kết thúc cuộc đời thông qua hình thức hỗ trợ chết theo nguyện vọng (VAD).
Chia sẻ với ABC trước khi qua đời, Duncan giải thích rằng bà muốn giúp đỡ người khác nếu có thể.
“Nếu tôi ở trong vị thế có thể giúp mọi người, thì đó là điều hiển nhiên,” Duncan nói.
“Tôi luôn cảm thấy rất, rất mạnh mẽ về điều này, bởi vì nếu tôi không thể sử dụng những gì mình có, thì tôi sẽ trao nó cho người khác.”
Duncan nói về kế hoạch của mình một cách rất thẳng thắn, nhưng đã xúc động khi giải thích lý do vì sao việc hiến tạng lại quan trọng với bà.
“Nó chưa bao giờ rời khỏi tâm trí tôi… Tôi hy vọng rằng ai đó [trong hoàn cảnh tương tự] sẽ giúp gia đình tôi,” bà nói.
Việc hiến tạng sau hỗ trợ chết theo nguyện vọng là một thực hành tương đối mới ở Australia và lần đầu tiên diễn ra vào năm 2023.
Hiện nay, VAD đã hợp pháp ở khắp Australia, ngoại trừ Lãnh thổ Bắc Úc, nơi vừa thông báo vào thứ Sáu rằng sẽ hợp pháp hóa VAD vào giữa năm 2026.
Theo dữ liệu từ các sở y tế bang và vùng lãnh thổ do ABC cung cấp, Victoria và Queensland là hai bang duy nhất báo cáo có một số ít trường hợp hiến tạng sau VAD.
Rohit D'Costa, bác sĩ hồi sức tích cực và giám đốc y khoa của Donate Life Victoria, cho biết món quà “vô cùng ý nghĩa” của bà Duncan là chưa từng có tiền lệ.
“Theo hiểu biết của chúng tôi, Karen là người đầu tiên hiến tạng và mô sau khi tự sử dụng thuốc VAD,” bác sĩ D'Costa nói.
“Bà ấy tự dùng thuốc và qua đời không lâu sau đó, và đã có thể giúp đỡ người khác thông qua việc hiến tạng và mô.
“[Karen] đã cho thấy điều đó là khả thi… điều đó khiến tôi tràn đầy hy vọng về sức mạnh của nhân loại và cộng đồng.”
‘Chẳng lẽ chúng ta không thể ít nhất tìm hiểu sao?’
Duncan được chẩn đoán mắc bệnh thần kinh vận động (MND) vào tháng 8 năm 2024 và cho biết chỉ trong vòng vài tháng, bà đã “gặp khó khăn khi đi lại”.
Đây là một cú sốc đối với người mẹ của hai con, vốn luôn có một “cuộc sống rất, rất năng động”.
Ngay sau khi được chẩn đoán, Duncan bắt đầu trò chuyện với gia đình và các bác sĩ về VAD.
“Tôi muốn ra đi trước khi tình trạng của mình tệ hơn hiện tại… [điều này] thực sự không phải là điều tôi gọi là đang sống,” Duncan nói.
Con gái của bà, Brieanna Cox, cho biết một khi mẹ cô đã quyết định tiếp cận VAD, bà cũng quyết tâm hiến tạng.
“Mẹ thực sự rất kiên quyết về việc hiến tạng. Đó là một trong những điều quan trọng nhất đối với mẹ,” Brieanna nói.
Tuy nhiên, việc kết hợp hai mong muốn này không hề đơn giản.
Cho đến nay, tất cả các trường hợp hiến tạng sau VAD được ghi nhận trên thế giới đều xảy ra sau khi thuốc được bác sĩ tiêm tĩnh mạch.
Bác sĩ D'Costa cho biết những ca tử vong đó diễn ra nhanh và có thể dự đoán, tạo điều kiện tốt nhất cho việc hiến tạng thành công.
“Sau khi tuần hoàn trong cơ thể dừng lại… các cơ quan không còn nhận đủ hoặc bất kỳ lượng máu nào và bắt đầu mất chức năng trong quá trình đó,” bác sĩ D'Costa nói.
“Chúng tôi muốn đảm bảo khoảng thời gian đó càng ngắn càng tốt.”
Tuy nhiên, tại bang Victoria – nơi Duncan sinh sống – luật VAD yêu cầu người bệnh phải tự uống thuốc kết thúc sự sống, trừ khi họ không còn khả năng về mặt thể chất. Trong trường hợp đó, thuốc mới được tiêm tĩnh mạch.
Duncan cho biết ban đầu bà được thông báo rằng việc tự dùng thuốc sẽ khiến bà không thể hiến tạng, nhưng bà đã không bỏ cuộc.
“Có một lúc tôi được nói rằng tôi sẽ không thể hiến tạng… và tôi không hài lòng với câu trả lời đó.
“Vì vậy tôi đã tìm hiểu thêm… và phát hiện ra rằng tôi có thể.”
Bác sĩ D'Costa cho biết trước đây người ta cho rằng việc hiến tạng chỉ có thể thực hiện nếu thuốc được tiêm tĩnh mạch.
Ông nói rằng với thuốc uống, quá trình qua đời diễn ra chậm hơn, và người ta lo ngại chức năng của các cơ quan sẽ suy giảm quá nhiều trước khi có thể cấy ghép.
“Karen đã thách thức giả định đó và nói rằng: ‘Không, tại sao lại như vậy? Chẳng lẽ chúng ta không thể ít nhất tìm hiểu sao?’
“Chúng tôi đã làm vậy và phát hiện rằng điều đó là khả thi.”
Để có thể hiến tạng, Duncan phải qua đời tại bệnh viện thay vì dùng thuốc tại nhà – điều mà bà cho rằng chỉ là một sự hy sinh nhỏ để giúp đỡ người khác.
Bà qua đời 39 phút sau khi dùng thuốc, nhưng khoảng thời gian đó không ngăn cản việc hiến phổi, thận và van tim, cùng với mô mắt phục vụ nghiên cứu về MND.
Con gái của bà, Brodie Cox, cho biết gia đình đã rất bất ngờ khi biết mẹ mình là một trường hợp mang tính đột phá.
“Chúng tôi không hề biết rằng đây là lần đầu tiên trên thế giới khi chúng tôi thực hiện điều này… đó là một khoảnh khắc vô cùng tự hào,” Brodie nói.
Brieanna cho biết mẹ cô hẳn sẽ “vui sướng tột cùng” khi biết bà đã có thể hiến tạng.
“Mọi thứ diễn ra đúng như cách mẹ mong muốn… mẹ đã cho những người khác thêm thời gian trong cuộc sống. Điều đó thật không thể diễn tả.”
‘Vấn đề phức tạp về mặt đạo đức’
Dominique Martin, giáo sư về y tế, đạo đức và tính chuyên nghiệp tại Đại học Deakin, cho biết việc kết hợp VAD và hiến tạng là một chủ đề “phức tạp về mặt đạo đức”.
“Cả VAD và hiến tạng sau khi qua đời đều là những thực hành phụ thuộc rất nhiều vào niềm tin của công chúng vào hệ thống và đội ngũ y tế, nhằm đảm bảo rằng người bệnh không bị lợi dụng hay ép buộc trong giai đoạn cuối đời,” giáo sư Martin nói.
Bà cho rằng điều cốt yếu là quyết định thực hiện VAD phải tách biệt với quyết định hiến tạng.
“Khi nói về một cá nhân đang trải qua hỗ trợ chết và cân nhắc lựa chọn hiến tạng sau khi qua đời, chúng ta cần đảm bảo có sự tách biệt giữa những người tham gia vào quá trình hiến tạng và những người ở phía còn lại.
“Nhưng đồng thời, họ cũng cần có khả năng phối hợp với nhau và hiểu rõ cách hai thực hành này cùng các quy trình khác nhau giao thoa, để mang lại chất lượng chăm sóc tốt nhất.”
Bác sĩ D'Costa cho biết các hướng dẫn đã được xây dựng với sự tham vấn của các chuyên gia đạo đức, nhằm đảm bảo các cuộc thảo luận về hiến tạng chỉ diễn ra sau khi một người đã được cấp phép VAD.
“Điều này thực sự nhằm tách biệt hai quyết định đó. Chúng tôi không muốn ai đó có bất kỳ xung đột nội tâm hay xung đột được cảm nhận nào giữa mong muốn hiến tạng và việc tiếp cận VAD để có thể hiến,” bác sĩ D'Costa nói.
“Đó là một cơ chế bảo vệ được tích hợp trong các hướng dẫn hiện tại của chúng tôi.”
Brieanna cho biết mẹ cô “hoàn toàn không cảm thấy bị áp lực” trong suốt quá trình.
“Thành thật mà nói, áp lực lớn nhất tôi cảm nhận được là từ mẹ, vì đó là điều mẹ thực sự muốn… còn tất cả những người khác đều rất ủng hộ.”
Liệu có thể có thêm nhiều người hiến tạng?
Trong năm 2024, Australia có 527 người hiến tạng sau khi qua đời, giúp 1.328 người nhận ghép tạng.
Bác sĩ D'Costa cho biết hiến tạng sau VAD có tiềm năng làm tăng số lượng người hiến tạng tại Australia.
“Số người tiếp cận VAD đã tăng trong vài năm gần đây, và ngay cả khi chỉ một tỷ lệ nhỏ trong số những người qua đời sau VAD đủ điều kiện y khoa để hiến tạng, chúng ta vẫn có thể thấy thêm 25 hoặc hơn người hiến mỗi năm thông qua con đường này tại Victoria,” bác sĩ D'Costa nói.
Nghiên cứu quốc tế ước tính từ 10 đến 15% những người đủ điều kiện VAD có khả năng phù hợp về mặt y khoa để hiến tạng.
“Những người tiếp cận VAD nói với chúng tôi một cách mạnh mẽ nhất rằng: ‘chúng tôi muốn có thể hiến tạng’, và chúng tôi muốn đảm bảo có các hệ thống để thực hiện điều đó,” bác sĩ D'Costa nói.
‘Rất, rất tự hào’
Trước khi qua đời, Karen Duncan nói với ABC rằng mong muốn cuối cùng của bà là được công khai chia sẻ trải nghiệm của mình.
Bà quyết tâm chứng minh rằng việc hiến tạng sau khi tự sử dụng thuốc VAD là khả thi cả về mặt đạo đức lẫn y khoa.
“Tôi muốn làm cho mọi việc trở nên dễ dàng hơn cho những người khác khi đến lúc họ phải đối mặt,” Duncan nói.
“Tôi hy vọng có thể hiến được số lượng cơ quan tối đa. Điều đó sẽ thật tuyệt.”
Trường hợp của Duncan đã được trình bày tại hội nghị hiến tạng năm 2025 ở Kyoto.
Brodie Cox cho biết cô tin rằng mẹ mình hẳn sẽ “rất hạnh phúc” khi có thể hiến được nhiều tạng đến vậy.
“Mẹ rất vị tha. Tôi nghĩ mẹ hẳn sẽ rất, rất tự hào.”
Brieanna nói rằng sự kiên định của mẹ cô là “điều đáng kinh ngạc”.
“Mẹ là người hùng của tôi, là bạn thân nhất của tôi khi mẹ còn ở đây, và giờ mẹ còn là một người hùng lớn hơn nữa,” cô nói.
“Mẹ đã ở một cõi khác. Tôi chỉ cảm thấy vô cùng biết ơn khi có một người mẹ như vậy.”
Theo rnz.co.nz - Hani Dang