Bảy tháng trước, Trung tâm Động vật Hoang dã Quốc gia Pūkaha đứng bên bờ vực phải đóng cửa.
Được xem là một taonga (báu vật) nằm trên ranh giới giữa Wairarapa và Tararua, khu bảo tồn này rơi vào khủng hoảng tài chính, buộc phải kêu gọi quyên góp khẩn cấp, đúng thời điểm một cuộc tranh cãi gay gắt liên quan đến nơi ở mới cho một loài chim nguy cấp trở thành tâm điểm truyền thông.
Loài tūturuatu hay chim choi choi bờ biển hiện chỉ còn khoảng 250 cá thể trong tự nhiên, theo Bộ Bảo tồn New Zealand (DOC). Ảnh: Tara SwanKể từ đó, toàn bộ hội đồng quản trị đã được thay thế và một tổng giám đốc mới đã tiếp quản vị trí điều hành.
Vậy số phận của chim choi choi bờ biển – loài chim nhỏ bé ở trung tâm mọi tranh cãi – hiện ra sao?
Quản lý Toby Cantwell tại Trung tâm Động vật Hoang dã Quốc gia Pūkaha. Ảnh: RNZ / Mary ArgueBạn thường nghe thấy chúng trước khi nhìn thấy.
Khi Toby Cantwell tiến về dãy chuồng chim mới tinh phía sau khu Pūkaha, những tiếng kêu cao và dồn dập vang lên.
Bước chân của người quản lý bảo tồn báo hiệu giờ ăn sáng, và đàn chim choi choi dường như biết điều đó. Chúng lập tức trở nên cảnh giác.
Thực đơn hôm nay gồm một hỗn hợp màu nâu đỏ làm từ tim bò xay nhuyễn, bánh cho mèo con, côn trùng và các chất bổ sung, được trộn riêng trong từng bát, kèm theo một nắm sâu bột còn sống, đang ngọ nguậy – được nuôi ngay tại chỗ và do chính Cantwell chọn lựa cẩn thận.
Anh không thích các loài côn trùng, nhưng chúng giúp anh có cơ hội quan sát kỹ tình trạng sức khỏe của chim – một cuộc “khám” bằng mắt.
“Sâu bột rất hữu ích, vì chúng khiến chim [choi choi] tiến lại gần, giúp bạn nhìn rõ hơn,” anh nói.
“Nhiều khi, bạn còn phải dùng ống nhòm để quan sát chi tiết bàn chân của chúng. Có dấu hiệu bất thường nào không?
“Chúng có dùng cả hai chân không, có đi lại bình thường không? Có vẻ như bị thương không?”
Với bộ lông trắng – nâu lốm đốm, những con chim mất một lúc mới có thể nhận ra giữa sỏi đá và cỏ tussock trong môi trường ven biển nhân tạo.
Chỉ to bằng nắm tay, loài tūturuatu/chim choi choi bờ biển đặc hữu là một trong những loài chim nguy cấp nhất của New Zealand.
Hàng chục năm mất môi trường sống và bị thú săn mồi đe dọa khiến số lượng trong tự nhiên hiện còn chưa tới 250 cá thể, theo DOC, chủ yếu sống trên các đảo xa bờ.
Trung tâm Pūkaha kỳ vọng chương trình nhân giống và thả về tự nhiên sẽ góp phần tăng số lượng loài này, nhưng hồi đầu năm nay, mục tiêu đó từng bị treo lơ lửng.
Quản lý Toby Cantwell. Ảnh: RNZ / Mary ArgueLời kêu gọi tài chính khẩn cấp của Pūkaha
Được thành lập năm 1962, khu bảo tồn này nổi tiếng nhất với loài đầu tiên được nuôi bảo tồn – chim takahē, loài chim ở Fiordland từng được cho là đã tuyệt chủng.
Loài chim không biết bay này đánh dấu sự khởi đầu cho chương trình nhân giống và thả về tự nhiên các loài nguy cấp của Pūkaha. Tuy nhiên, vào tháng 6 năm ngoái, tương lai của trung tâm bất ngờ trở nên bấp bênh.
Trong lời kêu gọi hỗ trợ tài chính khẩn cấp, hội đồng quản trị khi đó cho biết nếu không nhận được khoản tiền mặt ngay lập tức và đáng kể trị giá 600.000 NZD, Pūkaha sẽ buộc phải đóng cửa.
“Pūkaha đã nhận được hơn 60 năm ủng hộ từ cộng đồng, và chúng tôi đang kêu gọi cộng đồng địa phương cũng như toàn New Zealand một lần nữa chung tay hỗ trợ tài chính – nếu không, báu vật quốc gia tuyệt vời này có nguy cơ phải đóng cửa,” đồng chủ tịch hội đồng khi đó, bà Mavis Mullins, nói.
Trung tâm Động vật Hoang dã Quốc gia Pūkaha kỳ vọng chương trình nhân giống và thả về tự nhiên sẽ giúp tăng số lượng chim choi choi bờ biển. Ảnh: Tara SwanKhó khăn tài chính của Pūkaha leo thang thành một cuộc tranh cãi công khai liên quan đến việc thanh toán chi phí xây dựng các chuồng nuôi mới cho chim choi choi bờ biển.
DOC đã phê duyệt khoản tài trợ 530.000 NZD cho các chuồng chim – dự kiến hoàn thành trước cuối năm 2024 – với điều kiện giải ngân theo các mốc đã thỏa thuận.
Đến tháng 5/2025, căng thẳng xoay quanh hóa đơn chưa thanh toán trị giá 244.000 NZD cho nhà thầu đã bùng nổ. Công ty BK Engineering rút khỏi công trình, mang theo thiết bị và cả cửa chuồng chim.
DOC cho biết họ không ký hợp đồng trực tiếp cho dự án này và đang làm việc với Pūkaha để tìm giải pháp.
Cuối cùng, DOC đã can thiệp để hoàn thiện các chuồng nuôi, cho rằng chúng đóng vai trò then chốt đối với chương trình nhân giống chim choi choi và đang rất cấp thiết.
Đến giữa tháng 6, toàn bộ hội đồng quản trị Pūkaha đã được thay thế, và các thành viên mới phải gấp rút xử lý tình hình.
“Mồ hôi, nước mắt và rất nhiều cuộc họp”
Theo tân chủ tịch hội đồng Shane McManaway, đây là một hành trình đầy biến động. Ông cho biết Pūkaha rơi vào khó khăn tài chính từ cuối năm 2024 vì “rất nhiều nguyên nhân”.
Báo cáo thường niên 2023/2024 của Pūkaha cho thấy nợ tăng vọt, lên khoảng 3 triệu NZD, chi phí vận hành leo thang trong khi nguồn tài trợ giảm sút.
Dù lượng khách tham quan tăng, con số này vẫn thấp hơn khoảng 12.000 lượt so với thời điểm trước đại dịch Covid-19.
Đến tháng 7, hội đồng mới đã đạt được một thỏa thuận trị giá nhiều triệu đô la với các iwi (bộ tộc bản địa) và chủ nợ, giúp Pūkaha tiếp tục mở cửa.
BK Engineering đã được thanh toán, nhưng ông McManaway cho biết các thành viên hội đồng gần như không có thời gian nghỉ ngơi trong nhiều tháng, khi họ phải nắm bắt tình hình tài chính và tìm kiếm sự hỗ trợ.
“Ngày qua ngày, suốt tháng 6, tháng 7 và phần lớn tháng 8, chúng tôi hầu như không làm gì khác ngoài việc tập trung đưa trung tâm đứng vững trở lại,” ông nói.
Chủ tịch Quỹ Rangitāne Tū Mai Rā, bà Sonya Rimene, cho biết thỏa thuận với khu bảo tồn đạt được sau “rất nhiều mồ hôi, nước mắt và nhiều cuộc họp”.
Cuối cùng, quỹ này đồng ý mua khu phức hợp giáo dục Whare Wānanga của Pūkaha vào tháng 8, giúp giảm bớt gánh nặng nợ, đồng thời tiếp nhận khoản vay 1 triệu NZD từ Hội đồng Quận Tararua.
Hội đồng Thành phố Masterton và Quỹ Central Energy Trust cũng tham gia hỗ trợ, cùng với “rất, rất nhiều người ủng hộ” trên khắp khu vực, bà Rimene cho biết.
Bà nói rằng, với các thành viên của quỹ tham gia hội đồng quản trị, giúp đưa Pūkaha “trở lại trạng thái có lãi”, và Whare Wānanga đã kín lịch đến giữa năm sau, tâm lý hiện nay khá lạc quan.
Ông McManaway cũng đồng tình. Ông cho biết trung tâm hiện đang tuyển vị trí có tên gọi vui là “Chief of Awesome” nhằm nâng cao trải nghiệm của du khách và tăng lượng người tham quan – yếu tố then chốt cho nguồn thu và sự ổn định tài chính trong tương lai.
“Chúng tôi không chỉ muốn đủ sống,” ông nói. “Chúng tôi muốn phát triển hoạt động.
“Chúng tôi đang nỗ lực rất lớn. Rất nhiều công việc khó khăn, nhưng vì đây là một điều vô cùng đặc biệt đối với vùng đất xinh đẹp này, nên mọi giờ phút bỏ ra đều xứng đáng.”
Theo ông, tình hình tài chính của Pūkaha hiện “khá tốt” – một bước ngoặt có được nhờ những người đã “xắn tay vào làm” và đội ngũ nhân viên vẫn kiên trì trong giai đoạn “vô cùng khó xử”.
Hướng tới tương lai
Giai đoạn đầy sóng gió đó là điều mà quyền tổng giám đốc Rhys Watkins muốn sớm để lại phía sau.
“Đó là một thời điểm khó khăn,” ông nói. “Khi hội đồng mới tiếp quản, rõ ràng họ còn rất nhiều việc phải làm.”
Quyền tổng giám đốc Rhys Watkins. Ảnh: RNZ / Mary ArgueÔng cho biết “đội ngũ những ngôi sao” đang giúp mọi việc tiến triển, nhưng việc vận hành một trung tâm bảo tồn 364 ngày mỗi năm không hề rẻ.
“Đây luôn là những câu chuyện truyền cảm hứng, nhưng thường không đi kèm với những khoản tiền dồi dào.”
Theo ông, việc đặt bẫy trên diện rộng là cần thiết để đảm bảo sự sống còn của các loài bản địa như kokako, kiwi, kakariki và riroriro trong và xung quanh khu bảo tồn rộng 942 hecta.
Cơ sở hạ tầng – chẳng hạn như các chuồng nuôi cho chương trình nhân giống – cũng đòi hỏi chi phí lớn.
Dù còn nhiều thách thức, ông vẫn lạc quan.
“Với cá nhân tôi, đây là một thời điểm rất đáng hào hứng và tôi tin rằng cơ hội đang ở phía trước – điều đó thật tuyệt.
“Từ chỗ phải bàn đến chuyện đóng cửa… giờ đây chúng tôi đang mở cửa ở khắp mọi nơi.”
DOC cho biết công việc giai đoạn một của các chuồng nuôi chim choi choi (nơi từng bị tháo cửa) đã hoàn tất vào tháng 8, và hiện đang triển khai xây dựng chuồng thứ hai, cùng một chuồng dành cho chim non trong tương lai.
Giám đốc điều hành khu vực Đảo Bắc phía nam của DOC, bà Alice Heather, cho biết cần rất nhiều nỗ lực để đưa các chuồng nuôi vào hoạt động và di dời chim. Hiện có 12 cá thể chim choi choi đang được nuôi tại Pūkaha.
Bà khẳng định Pūkaha là địa điểm nhân giống nuôi nhốt quan trọng đối với các loài nguy cấp, và “việc bảo tồn loài tūturuatu đang cực kỳ nguy cấp” là trọng tâm hợp tác hiện nay giữa DOC và trung tâm.
“Trong thời gian các cá thể được nuôi chung, DOC hiện chưa khuyến khích sinh sản, nhưng sẽ tích cực thúc đẩy việc này trong mùa sinh sản tiếp theo, bắt đầu vào mùa xuân năm 2026.”
Theo rnz.co.nz – Anna Nguyen