Trên mũi con thuyền đuôi dài, ông Sukjai Yana (75 tuổi) lặng lẽ gỡ vài con cá nhỏ khỏi lưới. Sự thất vọng hiện rõ trên khuôn mặt lão ngư khi nhu cầu mua cá sụt giảm nghiêm trọng do lo ngại ô nhiễm từ các mỏ đất hiếm thượng nguồn.
Ngư dân Sukjai Yana đang gỡ lưới khi neo đậu trên sông Kok ở Chiang Saen, Thái Lan. (Nguồn: Associated Press)Bi kịch của ông Yana không phải là cá biệt. Dòng sông Mê Kông và các chi lưu đang bị đầu độc bởi chất thải độc hại từ cơn sốt khai thác đất hiếm, đe dọa sinh kế của hơn 70 triệu người tại Đông Nam Á.
Độc tố lan rộng từ Myanmar và Lào
Nhu cầu toàn cầu về đất hiếm – thành phần cốt lõi trong điện thoại thông minh, xe điện và tên lửa – đang thúc đẩy làn sóng khai thác không kiểm soát tại Myanmar và Lào. Các chuyên gia cảnh báo rằng, khác với rác thải nhựa hay đập thủy điện, chất thải độc hại từ khai thác khoáng sản là mối đe dọa mang tính sống còn.
Nông dân Lah Boonruang nghỉ ngơi sau khi thu hoạch những buồng chuối tại một trang trại ở Tha Ton, Thái Lan. (Nguồn: Associated Press)Các mẫu nước, cá và trầm tích từ các chi lưu sông Mê Kông như sông Kok, sông Sai đã cho thấy hàm lượng kim loại nặng cực cao, bao gồm:
• Asen: Gây suy tạng.
• Thủy ngân: Phá hủy hệ thần kinh.
• Chì: Làm suy giảm trí tuệ.
• Cadmium: Gây hại nghiêm trọng cho thận.
"Bếp ăn thế giới" đứng trước bờ vực sụp đổ
Thái Lan, quốc gia xuất khẩu thực phẩm hàng đầu thế giới, đang chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Các độc tố này không chỉ đe dọa sức khỏe người dân địa phương mà còn đe dọa các mặt hàng xuất khẩu chủ lực như gạo, tỏi, ngô và trái cây sang các thị trường khó tính như Mỹ, Nhật Bản và Malaysia.
"Chúng tôi lo sợ độc tố tích tụ trong gạo xuất khẩu sẽ làm sụp đổ nền nông nghiệp lúa nước – vốn là linh hồn văn hóa của chúng tôi," ông Niwat Roykaew, nhà sáng lập Trường học Mê Kông, bày tỏ quan ngại.
Nhà nghiên cứu Warakorn Maneechuket đang giải phẫu cá tại phòng thí nghiệm của Đại học Naresuan ở Phitsanulok, Thái Lan. (Nguồn: Associated Press)Thách thức chính trị và an ninh
Việc giải quyết vấn đề trở nên cực kỳ phức tạp do xung đột tại Myanmar. Phân tích vệ tinh từ Trung tâm Stimson (Mỹ) đã xác định gần 800 địa điểm khai thác đất hiếm trái phép dọc theo các chi lưu sông Mê Kông.
Trong khi đó, Myanmar là nhà cung cấp đất hiếm nặng hàng đầu cho Trung Quốc, với giá trị xuất khẩu lên tới 4,2 tỷ USD từ năm 2017 đến 2024. Nhu cầu này càng tăng cao khi Mỹ và các cường quốc ráo riết bổ sung kho dự trữ quân sự cho các loại vũ khí hiện đại như tiêm kích F-35 hay tên lửa Tomahawk.
Giải pháp cục bộ đầy khó khăn
Chính phủ Thái Lan thừa nhận họ có rất ít đòn bẩy đối với các hoạt động khai thác xuyên biên giới. Hiện tại, nỗ lực chủ yếu tập trung vào việc giám sát và giáo dục cộng đồng. Các nhà khoa học tại Đại học Naresuan đã phát triển ứng dụng trên điện thoại để ngư dân nhận dạng những con cá có dấu hiệu nhiễm độc như: u nang, vảy đổi màu hoặc mắt có sắc tố lạ.
Brian Eyler, một chuyên gia tại Trung tâm Stimson, ví sự ô nhiễm này như một "quả bom nguyên tử" đối với lưu vực sông Mê Kông. Nó tàn khốc hơn bất kỳ mối đe dọa nào trước đây và điều đáng sợ nhất là: "Nó vẫn chưa có dấu hiệu dừng lại".
Theo 1news.co.nz – Noo Thuyen