Phân tích: Tòa án Tối cao Hoa Kỳ đang chuẩn bị đưa ra phán quyết gây tranh cãi về quyền mặc định có quốc tịch khi sinh ra trên lãnh thổ Mỹ. Trong bối cảnh đó, nhìn lại luật pháp New Zealand sẽ thấy những điểm tương đồng và khác biệt đáng kinh ngạc.
Quyền công dân và cư trú tại nhiều quốc gia - bao gồm cả New Zealand - đã trở thành một vấn đề ngày càng gây tranh cãi và nhức nhối trong kỷ nguyên di cư ồ ạt. Ảnh: Natalie AkoorieCuộc chiến Hiến pháp tại Mỹ
Tâm điểm của vụ kiện (được gọi là Trump v. Barbara) là sắc lệnh hành pháp do Tổng thống Donald Trump ký ngay ngày đầu nhậm chức vào năm 2025. Sắc lệnh này ngăn chặn việc cấp quốc tịch cho trẻ em có cha mẹ cư trú bất hợp pháp hoặc giữ thị thực dài hạn tại Mỹ.
Từ lâu, người Mỹ tin rằng Tu chính án thứ 14 bảo đảm quyền quốc tịch tự động cho bất kỳ đứa trẻ nào sinh ra trên đất Mỹ. Tuy nhiên, chính quyền Trump lập luận rằng quy định này chỉ áp dụng cho những người có "nơi cư trú cố định" và trung thành với nước Mỹ. Tổng Luật sư D. John Sauer cho rằng việc tái giải thích luật là cần thiết để ngăn chặn "du lịch sinh con".
Hiệp ước Waitangi bảo đảm cho người Māori 'các quyền và đặc quyền của thần dân Anh'. Ảnh: RNZ / Rebekah Parsons-KingNew Zealand và sự chuyển dịch sang "Quyền huyết thống"
Tương tự Mỹ, New Zealand từng áp dụng triệt để nguyên tắc jus soli (quyền của đất - sinh ra ở đâu là công dân ở đó). Tuy nhiên, quốc gia này đã thay đổi lộ trình:
• Giai đoạn 1948 - 2005: Áp dụng quyền công dân theo nơi sinh.
• Từ năm 2006 đến nay: Chuyển sang mô hình lai, ưu tiên jus sanguinis (quyền huyết thống).
Hiện nay, một đứa trẻ sinh ra tại New Zealand có cha mẹ là người nước ngoài sẽ không tự động có quốc tịch. Điều này giống với mô hình của Australia và Anh, nhằm hạn chế quyền công dân dựa trên tình trạng cư trú của cha mẹ. Hệ quả là một tầng lớp cư dân "không giấy tờ" ngay trên chính quê hương mình đang dần hình thành, gây ảnh hưởng đến quyền giáo dục và việc làm.
Hiến chương Waitangi và bản sắc dân tộc
Năm 2025, báo cáo He Tangata, he Whenua của Tòa án Waitangi đã đặt ra những câu hỏi hóc búa về quyền công dân gắn liền với bản sắc người Māori.
Vụ kiện của John Ruddock – một người Māori sinh ra tại Australia – là minh chứng điển hình. Dù ông có quốc tịch New Zealand, nhưng các con ông lại không được công nhận vì luật hiện hành giới hạn quyền thừa kế quốc tịch chỉ trong một thế hệ. Tòa án cho rằng luật pháp đã bỏ qua các khái niệm cốt lõi của người Māori như whakapapa (gia phả) và ahi kā (sự cư trú liên tục), vi phạm Điều 3 của Hiệp ước Waitangi.
Lời kết
Trong khi Mỹ bảo vệ quyền công dân bằng Hiến pháp để giải quyết di sản nô lệ, thì tại New Zealand, quyền này vẫn nằm trong tay các chính trị gia và có thể thay đổi theo các tính toán ngắn hạn. Phán quyết sắp tới của Tòa án Tối cao Mỹ có thể là cơ hội để New Zealand nhìn lại và xây dựng một khái niệm quốc tịch phù hợp hơn với lịch sử và bản sắc đặc thù của quốc gia mình.
Theo rnz.co.nz – Noo Thuyen