(Tác giả bài viết: Olena Onishchenko & Murat Ungor - Đại học Otago)
Tọa lạc trong các cửa hàng tạp hóa, trạm xăng hay cửa hàng thuốc lá điện tử từ Auckland đến Invercargill, những chiếc máy này thoạt nhìn không khác gì cây ATM rút tiền thông thường.
Tuy nhiên, đây lại là các cây ATM tiền mã hóa (Crypto ATM) — giải pháp tài chính đang trở thành một trong những thách thức chống rửa tiền phức tạp nhất tại New Zealand.
Ảnh: RNZ / Paris IbellSự bùng nổ của mạng lưới Crypto ATM
Dù xuất hiện lần đầu dưới dạng thử nghiệm cách đây hơn một thập kỷ, Crypto ATM tại New Zealand chỉ thực sự bùng nổ từ năm 2023 khi các đơn vị vận hành thương mại triển khai lắp đặt diện rộng. Đến nay, toàn quốc đã có khoảng 200 máy hoạt động.
Sự bùng nổ này đi kèm với nỗi lo lớn: kẻ lừa đảo và các tổ chức tội phạm có thể lợi dụng máy để chuyển tiền mặt thành tài sản ảo khó truy vết. Ngược lại, giới ủng hộ cho rằng đây là công cụ giúp người dân phụ thuộc vào tiền mặt dễ dàng tiếp cận tiền mã hóa và các công nghệ thanh toán kỹ thuật số mới.
Trước những luồng ý kiến trái chiều, chính phủ New Zealand từng cân nhắc lệnh cấm hoàn toàn. Tuy nhiên, giới chức đã quyết định chọn phương án kiểm soát có mục tiêu, cho rằng hoàn toàn có thể quản lý rủi ro mà không triệt hạ quyền truy cập hợp pháp của người dân.
ATM Crypto hoạt động như thế nào?
Khác với hệ thống ngân hàng truyền thống, ATM Crypto cho phép giao dịch tài sản kỹ thuật số trực tiếp. Người dùng chỉ cần nạp tiền mặt, quét mã QR, hệ thống sẽ gửi Bitcoin hoặc các loại tiền mã hóa khác vào ví điện tử.
Mặc dù có loại máy "2 chiều" (cho phép cả mua và bán), đại đa số ATM Crypto tại New Zealand hiện nay là loại "1 chiều" — chỉ hoạt động như một điểm nạp tiền mặt để mua tài sản ảo. Người dùng phải xác minh danh tính trước khi giao dịch và quá trình này thường hoàn tất trong vài phút.
• Về mặt tích cực: ATM Crypto giúp mở rộng khả năng tiếp cận tài chính số. Năm 2021, ước tính có 51.000 người trưởng thành tại New Zealand không có tài khoản ngân hàng (nhóm yếu thế như nạn nhân bạo lực gia đình, người vô gia cư, người cựu tù nhân, người khuyết tật, người cao tuổi). Ngoài ra, máy còn giúp người dân tiếp cận các hệ thống thanh toán mới như đồng stablecoin NZDD.
• Về mặt hạn chế: Chi phí sử dụng đắt đỏ hơn nhiều so với các sàn giao dịch trực tuyến. Trong khi sàn online chỉ tốn dưới 2% phí, các cây ATM lại "ngốn" của người dùng từ 6–19% phí giao dịch, 1–5 NZD phí cố định, 5–10% chênh lệch tỷ giá cùng phí mạng lưới.
Nguồn: The ConservationRủi ro lừa đảo và bài toán quản lý
Rủi ro lớn nhất từ các cây ATM này là nạn lừa đảo. Kẻ gian thường giả danh Cảnh sát, Cơ quan Thuế (IRD), ngân hàng hoặc nhân viên hỗ trợ kỹ thuật để ép nạn nhân nạp tiền mặt vào máy. Do tính chất không thể đảo ngược của giao dịch tiền mã hóa, tiền một khi đã đi sẽ khó có thể đòi lại.
• Tại Mỹ: Năm 2025, FBI nhận được hơn 13.400 đơn tố cáo liên quan đến ATM tiền mã hóa với thiệt hại vượt 388 triệu USD.
• Tại Úc: Số lượng máy tăng vọt từ 23 (năm 2019) lên hơn 2.000 máy hiện nay. Cơ quan tình báo tài chính Úc phát hiện nhiều người dùng thường xuyên có liên quan đến dòng tiền lừa đảo hoặc hoạt động "mule" (rửa tiền hộ).
• Tại New Zealand: Cục Kiểm toán Ngân hàng xác nhận hàng chục nghìn đô la đã "bốc hơi" qua các vụ lừa đảo ATM Crypto. Đội Tình báo Tài chính Cảnh sát cũng xác định đây là thách thức pháp lý khẩn cấp.
Đâu là giải pháp cho New Zealand?
Chính phủ New Zealand đang xây dựng khung pháp lý mới để kiểm soát giao dịch tiền mặt liên quan đến tài sản ảo, bao gồm áp hạn mức giao dịch hoặc thậm chí cấm mua các tài sản rủi ro cao bằng tiền mặt nếu vi phạm tiếp diễn.
Các chuyên gia đề xuất một số giải pháp đồng bộ:
1. Phân tầng hạn mức giao dịch: Áp dụng hạn mức theo bậc (như Úc giới hạn 5.000 AUD tiền mặt, hoặc mô hình bang Nebraska - Mỹ: người dùng mới bắt đầu với hạn mức thấp, chỉ nâng lên khi có lịch sử giao dịch an toàn).
2. Thời gian chờ: Bắt buộc thời gian chờ 24–72 giờ hoặc cuộc gọi xác nhận cho giao dịch đầu tiên để ngắt đứt sự hối thúc từ kẻ lừa đảo.
3. Cảnh báo rõ ràng & Trách nhiệm pháp lý: Hiển thị cảnh báo lừa đảo bằng nhiều ngôn ngữ; yêu cầu nhà vận hành hoàn tiền cho các giao dịch lừa đảo được báo cáo hợp lệ và báo cáo hành vi nghi vấn cho cảnh sát theo thời gian thực.
Cho đến khi hành lang pháp lý hoàn thiện, người tiêu dùng cần tự bảo vệ mình với một nguyên tắc vàng: Cảnh giác tuyệt đối với bất kỳ yêu cầu nạp tiền mặt vào ATM Crypto thay cho người khác.
Theo rnz.co.nz – Lani Hoang