"Bất công, thiếu chính danh và bất hợp pháp" là những từ ngữ mà một học giả pháp lý dùng để mô tả hiến pháp New Zealand trong cuốn sách mới của bà, qua đó kêu gọi những thay đổi mang tính nền tảng đối với luật hiến pháp nước này.
Chia sẻ trên chương trình Saturday Morning của đài RNZ, Giáo sư Claire Charters cho biết Aotearoa (tên gọi tiếng Māori của New Zealand) là một trường hợp đặc biệt trên thế giới khi không có một văn bản hiến pháp thành văn duy nhất.
"Điều này rất hiếm gặp, chỉ có một vài quốc gia trên thế giới như vậy... Hiến pháp của chúng ta được cấu thành từ các đạo luật, thông lệ và án lệ do tòa án tạo ra, bao gồm cả những đạo luật như Đạo luật Nhân quyền," bà giải thích.
Một điểm bất thường khác trong hệ thống pháp luật New Zealand là tòa án không có quyền bãi bỏ các đạo luật mâu thuẫn với quyền con người hoặc những giá trị được xem là nền tảng của hiến pháp.
Giáo sư Charters đã phân tích hệ lụy của cơ chế này dưới góc nhìn của người Māori – một khía cạnh mà bà cho rằng đang bị thiếu hụt và cần thiết cho tất cả mọi người.
"Tôi thực sự cho rằng nếu bạn sống ở một quốc gia không tôn trọng quyền của người Māori, người tị nạn hay các nhóm cộng đồng khác, đó là vấn đề chung của tất cả mọi người. Việc sống trong một nhà nước mà quyền lợi của bất kỳ nhóm nào cũng có thể bị tước bỏ bất cứ lúc nào là mối đe dọa đối với toàn xã hội," bà nhấn mạnh.
Theo lập luận của bà Charters, New Zealand hiện nằm trong nhóm những quốc gia có mức độ bảo vệ pháp lý yếu kém nhất thế giới đối với chủ quyền của người bản địa.
"Ví dụ tại Canada hay Mỹ, các hiệp ước với người bản địa có địa vị pháp lý tối cao. Chúng có hiệu lực ưu tiên và bác bỏ mọi đạo luật mâu thuẫn," bà phân tích. "Đó là một quyền lực rất lớn. Hãy thử tưởng tượng nếu Hiệp ước Te Tiriti o Waitangi có được vị thế pháp lý tối cao đó, và mọi đạo luật tại Aotearoa đều bắt buộc phải tuân thủ hiệp ước này."
Giáo sư Charters chỉ ra rằng New Zealand đang vi phạm quyền của người bản địa theo nhiều cách khác nhau. Bà dẫn chứng vụ kiện của nhà hoạt động Mike Smith chống lại tập đoàn Fonterra, Z Energy cùng các doanh nghiệp phát thải lớn khác bị bác bỏ là một ví dụ điển hình.
"Từ Dự luật Nguyên tắc Hiệp ước – vốn rõ ràng là một sự vi phạm quyền ở một mức độ nào đó – cho đến những sửa đổi trong Đạo luật Bầu cử trước đây, theo quan điểm của tôi, đều rất thiếu thiện chí," bà nói. "Chính phủ thừa biết điều đó sẽ gây ra tác động bất bình đẳng nghiêm trọng đối với cử tri người Māori, người gốc Thái Bình Dương (Pasifika), giới trẻ và cử tri gốc Á. Ngay cả các thiết chế như Tòa án Waitangi, dù mang uy tín rất lớn và làm việc xuất sắc, nhưng các khuyến nghị của họ lại không có tính ràng buộc pháp lý."
Bà khẳng định giới luật học đều thống nhất một "cách hiểu chính thống" rằng người Māori chưa từng nhượng lại chủ quyền trong Hiệp ước Te Tiriti o Waitangi, dù điều này không phải lúc nào cũng được nhận thức đúng trong đời sống chính trị và xã hội.
"Tôi thực sự kinh ngạc khi thấy quá nhiều người chưa từng ngồi xuống đọc văn bản rất ngắn gọn đó, hoặc bản dịch từ phiên bản tiếng Māori (Te Reo Māori)," bà bày tỏ. "Chúng ta cần sự hiện diện của người Māori được phản ánh trong hiến pháp. Nếu hiến pháp chỉ mang tính áp đặt và chúng tôi không thể thấy hình bóng của mình trong đó, điều này sẽ gây chia rẽ sâu sắc."
Để giải quyết vấn đề, Giáo sư Charters đã đề xuất nhiều hướng tiếp cận khác nhau, bao gồm việc thay đổi thẩm quyền xét xử, thành lập một thượng viện dành cho người Māori, hoặc thiết lập cơ chế bảo vệ nhân quyền mạnh mẽ hơn cho toàn dân.
"Tôi nghĩ chúng ta cần thấu hiểu tầm quan trọng của việc chuyển đổi hiến pháp. Điều này sẽ giúp New Zealand thực thi trọn vẹn các nghĩa vụ về nhân quyền theo luật pháp quốc tế, cũng như các cam kết về quyền của người bản địa," bà kết luận.
Theo rnz.co.nz – Lani Hoang

