Ngành điện của New Zealand có vẻ như sẽ trở thành một vấn đề trọng tâm trong cuộc bầu cử năm 2026.
Với giá điện đang tăng và cú sốc giá năm 2024 vẫn còn in đậm trong tâm trí cử tri, các chính trị gia được dự đoán chắc chắn sẽ sử dụng vấn đề điện năng làm nền tảng tranh cử.
Riêng biệt, đang có những lo ngại về tác động của việc dự trữ khí đốt đang cạn kiệt nhanh chóng đối với nền kinh tế.
Giá điện đang trên đà tăng – chủ yếu bắt nguồn từ chi phí phân phối – và có xu hướng tiếp tục tăng trong vài năm tới.
Dữ liệu chỉ số giá tiêu dùng từ Stats NZ cho thấy giá điện đã tăng 11,3% trong năm tính đến tháng 9.
Hóa đơn của các hộ gia đình đã tăng trung bình 10 đô la mỗi tháng vào tháng 4 năm 2025, phản ánh nhu cầu đầu tư ngày càng tăng cho mạng lưới điện.
Ủy ban Thương mại, cơ quan chịu trách nhiệm quản lý mức phí mà đơn vị vận hành lưới điện quốc gia Transpower có thể thu, cho biết từ năm 2026 đến 2030 giá vẫn có khả năng tăng nhưng với mức độ nhỏ hơn.
Trong khi các đảng phái vẫn chưa công bố lập trường về năng lượng, một sự bất định đang bao trùm ngành này trước thềm cuộc bầu cử, dự kiến diễn ra vào khoảng tháng 10 hoặc tháng 11 năm 2026.
Nhưng Andrew Harvey-Greene, chuyên gia phân tích cấp cao tại Forsyth Barr, cho biết thị trường dường như không quá lo ngại về vấn đề điện năng vào lúc này.
Các cuộc thảo luận trong năm 2025 tập trung vào việc tách rời hoạt động bán lẻ khỏi bốn tập đoàn sản xuất điện lớn, và quốc hữu hóa lại các đơn vị sản xuất đã cổ phần hóa một phần như Mercury, Meridian và Genesis.
“Câu hỏi đặt ra là tính khả thi của một số phương án – đặc biệt là quốc hữu hóa – khi xét đến chi phí liên quan là rất lớn [Forsyth Barr ước tính khoảng 20 tỷ đô la].”
“Và tôi thuộc nhóm cho rằng việc tách rời bán lẻ và sản xuất chắc chắn sẽ không đạt được những gì mà những người ủng hộ kỳ vọng [giá điện thấp hơn] theo quan điểm của tôi,” Harvey-Greene nói với tờ Herald.
Sự giám sát gắt gao
Đã có một số báo cáo nghiên cứu về ngành điện, vốn bị giám sát chặt chẽ hơn kể từ khi giá bán buôn tăng vọt lên 820 đô la mỗi megawatt giờ vào mùa đông năm 2024.
Để ứng phó, Chính phủ đã ban hành một tuyên bố chính sách nhằm tập trung Cơ quan Điện lực vào vấn đề an ninh cung ứng và khả năng chi trả.
Vào tháng 10, báo cáo của Frontier Economics do Chính phủ ủy quyền đã được công bố.
Khoảng giữa năm 2025, các đơn vị sản xuất kiêm bán lẻ điện đã ký kết một thỏa thuận đột phá nhằm hỗ trợ nguồn dự trữ than chiến lược lớn và cho phép Genesis vận hành tổ máy Rankine tuabin hơi nước thứ ba tại Huntly.
Điều đó đã góp phần đáng kể vào việc xoa dịu các vấn đề an ninh cung ứng, nhưng Nhóm Người dùng Năng lượng Lớn (MEUG) cho biết phản ứng đối với các thách thức về khả năng chi trả trong năm 2025 đã khiến nhiều người không hài lòng – bao gồm cả nhiều chính trị gia trên khắp các phương diện chính trị.
“Với việc các hộ gia đình phải đối mặt với một đợt tăng giá khác do chi phí truyền tải và phân phối trong năm bầu cử, và các vấn đề chi phí sinh hoạt có khả năng là ưu tiên hàng đầu, chúng ta sẽ có thêm một năm bất định về sự ổn định và khả năng dự báo của thị trường,” Chủ tịch MEUG, John Harbord, cho biết trong một báo cáo năm 2025.
“Các chính sách bầu cử có thể bao quát mọi phương diện, từ việc để mặc thị trường tự điều chỉnh, đến sự can thiệp sâu rộng của chính phủ vì tin rằng thị trường không có khả năng tự sửa lỗi,” ông Harbord nói.
Harvey-Greene lưu ý rằng báo cáo Frontier rất được mong đợi đã khẳng định không có vấn đề gì về mặt cấu trúc cần phải thay đổi.
Một động thái dứt khoát được đưa ra trong năm 2025 là thông báo của Chính phủ rằng họ sẵn sàng tham gia vào các đợt huy động vốn trong tương lai tại ba công ty sở hữu một phần nhà nước – Mercury, Meridian và Genesis.
Sự sẵn lòng tham gia huy động vốn của Chính phủ đánh dấu thay đổi lớn nhất trong cài đặt đầu tư kể từ khi các công ty này được niêm yết hơn một thập kỷ trước, Forsyth Barr cho biết.
Về mặt đó, Genesis Energy có vẻ là đối tượng tiềm năng được hưởng lợi từ việc huy động vốn, do nợ của công ty này tương đối cao so với các đơn vị khác, Harvey-Greene nhận định.
Việc nhập khẩu khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) – để giảm bớt sự sụt giảm nhanh chóng của nguồn dự trữ tại New Zealand – vẫn là một vấn đề nóng, và Chính phủ dự kiến sẽ sớm đưa ra thông báo về khả năng mua sắm LNG.
Harvey-Greene cho biết có một số thách thức với LNG, bên cạnh chi phí quá lớn của nó.
Thách thức từ LNG
“Trong lĩnh vực điện lực, có một rủi ro cao là – cho dù là LNG hay thứ gì khác như dầu diesel chạy đỉnh – nó có thể không bao giờ thực sự cần đến,” ông nói.
Ông cho rằng có khả năng New Zealand có thể trải qua 5 đến 10 năm mà không thực sự cần đến nguồn điện dự phòng từ khí đốt, nhờ thỏa thuận duy trì hoạt động của các tổ máy Rankine cũ kỹ của Genesis Energy bằng kho dự trữ than tăng cường.
“Thỏa thuận [Tùy chọn ổn định Huntly Dự trữ Năng lượng Chiến lược] sẽ là thứ đầu tiên được huy động, và sau đó là các thỏa thuận thị trường khác như thỏa thuận phản ứng nhu cầu với lò luyện nhôm NZAS tại Tiwai Point.”
“Một điểm then chốt khác là hiện tại có một kho dự trữ than rất lớn tại Huntly so với mùa đông năm 2024, thời điểm mà lượng than dự trữ không còn bao nhiêu, vốn là một trong những nguyên nhân gây ra sự cố ở đó.”
“Mọi người hiện đều nhận thức rõ tình hình thị trường khí đốt, vì vậy các sắp xếp thị trường đang ở trạng thái tốt hơn nhiều.”
Thị trường cũng có thể mong đợi nhiều nguồn phát điện hơn được đưa vào vận hành.
Trong những tháng hè, sẽ có thêm 100 megawatt điện địa nhiệt tham gia thị trường, giúp giảm thiểu rủi ro thiếu hụt nước thủy điện.
Ít nhất là vào lúc này, hệ thống có vẻ rất an toàn – giá điện bán buôn đang ở mức thấp do mưa lớn và tuyết tan ở Đảo Nam.
Trong giai đoạn cận Giáng sinh, giá bán buôn cực kỳ thấp – phản ánh việc các hồ thủy điện miền Nam đầy nước và tuyết tan trên núi.
Vào ngày 17 tháng 12, giá bán buôn tại Benmore chỉ là 2,25 đô la mỗi megawatt giờ – một sự khác biệt hoàn toàn so với mức đỉnh hơn 800 đô la của năm 2024.
Giá vẫn duy trì ở mức thấp. Tuần này, giá tại Benmore dao động quanh mức 10 đô la/MWh.
Harvey-Greene lưu ý rằng hóa đơn tiền điện sẽ tăng trong vài năm tới – phản ánh sự gia tăng phí đường dây hơn là giá điện thực tế.
“Mọi thứ đang được thảo luận trong ngành điện đều tập trung vào khía cạnh sản xuất và bán lẻ, nhưng đó thực chất không phải là yếu tố đẩy giá điện lên trong năm tới hay năm sau đó,” ông nói.
Giá cả trong tương lai
Giá điện tương lai trên sàn ASX cho thấy giá bán buôn sẽ giảm bớt trong vài năm tới, phản ánh tác động của một số lượng lớn các dự án điện mới được đưa vào hoạt động.
Trong một báo cáo, Harvey-Greene và chuyên gia phân tích Hugh Lockwood của Forsyth Barr cho biết họ tin rằng rủi ro chính trị đối với mô hình hiện tại vào năm 2026 sẽ thấp hơn so với năm 2014, khi Công đảng và đảng Xanh có chính sách mô hình một người mua duy nhất.
Tuy nhiên, họ cho rằng rủi ro này có khả năng là một trở lực cho việc nâng xếp hạng định giá của các đơn vị sản xuất-bán lẻ và họ đã điều chỉnh giảm định giá cổ phiếu tương ứng.
Các đảng phái chính trị vẫn chưa công bố các chính sách cụ thể của mình.
Tuy nhiên, đã có đủ các ý kiến phản hồi để hiểu về những kỳ vọng sắp tới.
Chính sách tiềm năng đáng chú ý nhất là việc quốc hữu hóa lại các nhà máy điện – một ý tưởng được thúc đẩy bởi Bộ trưởng đảng NZ First, Shane Jones.
“Theo quan điểm của chúng tôi, việc này sẽ rất khó thực hiện và với định giá thị trường hiện tại, chi phí sẽ vào khoảng 20 tỷ đô la,” Harvey-Greene và Lockwood nhận định.
“Miễn là các nhà đầu tư được bồi thường theo giá thị trường, rủi ro giảm giá sẽ ở mức hạn chế.”
Forsyth Barr cho biết một mùa đông ẩm ướt và việc tránh lặp lại kịch bản năm 2024 cũng sẽ giúp điện lực không trở thành tiêu điểm trên các mặt báo vào năm tới.
Báo cáo Frontier, công bố vào ngày 1 tháng 10, là nghiên cứu mới nhất trong một chuỗi dài các nghiên cứu về thị trường điện.
Không có nghiên cứu nào trong số tám nghiên cứu lớn kể từ năm 2000 kết luận rằng thị trường điện bị hỏng hóc hoặc cần phải được thay thế bằng một mô hình khác.
Frontier cho biết: “Nhìn chung, thiết kế thị trường hoạt động tốt, miễn là có đủ công suất và năng lượng, vì vậy chúng tôi không thấy cần thiết phải có những thay đổi căn bản đối với thiết kế của thị trường bán buôn.“
Hầu hết các nghiên cứu được giao nhiệm vụ xem xét an ninh cung ứng và/hoặc các lo ngại về giá điện.
Hai vấn đề này là các khía cạnh của “thế tiến thoái lưỡng nan” về năng lượng – an ninh năng lượng, khả năng chi trả và tính bền vững – vốn dĩ rất khó giải quyết đồng thời.
“Nếu không có gì khác, tám nghiên cứu này đã dạy chúng ta rằng không có giải pháp dễ dàng nào – và có lẽ cũng chẳng có bằng chứng rõ ràng nào về một sai phạm cụ thể,” Harvey-Greene và Lockwood kết luận.
Theo nzherald.co.nz - Hani Dang