Dù mang tên gọi khá khô khan – Đạo luật Sửa đổi Luật Hình sự 2026 – một quy định mới trong đạo luật này đang thu hút sự chú ý đặc biệt từ dư luận: mở rộng quyền bắt giữ dành cho công dân.
Những thay đổi trong quy định pháp luật làm rõ rằng vũ lực được sử dụng khi công dân thực hiện bắt giữ có thể bao gồm "các biện pháp khống chế bằng cơ học hoặc thể chất". Ảnh minh họa. Nguồn ảnh: 123RFĐược thiết kế nhằm trao thêm thẩm quyền cho nhân viên bán lẻ để ngăn chặn nạn trộm cắp vặt, cũng như giúp bảo vệ dễ dàng tạm giữ kẻ vi phạm, những sửa đổi này lại đặt ra một câu hỏi lớn: Điều gì sẽ xảy ra nếu người dân hiểu sai hoặc lạm dụng quyền hạn mới?
Trên thực tế, công dân không thực sự sở hữu "quyền bắt giữ" chính thức – trừ khi họ được sĩ quan công an/cảnh sát yêu cầu hỗ trợ bắt giữ một đối tượng đang thực hiện (hoặc bị nghi ngờ thực hiện) hành vi phạm tội có khung hình phạt tù, hoặc gây mất trật tự công cộng.
Điều này vốn đã được quy định tại Điều 315 - Đạo luật Hình sự 1961. Điểm thay đổi cốt lõi lần này nằm ở cơ chế tự vệ/bảo vệ pháp lý dành cho người tạm giữ hoặc sử dụng lực lượng đối với người khác – hành vi mà thông thường có thể bị xem là phạm tội độc lập.
Thay đổi lớn nhất nằm ở Điều 35. Trước đây, pháp luật chỉ bảo vệ người dân trong các trường hợp rất hạn chế:
• Ban đêm (9h tối đến 6h sáng): Nếu phát hiện hành vi phạm tội theo Đạo luật Hình sự.
• Ban ngày: Chỉ áp dụng nếu tội phạm đó có mức án từ 3 năm tù trở lên.
Thực tế, đa số người dân không thể biết chính xác tội danh nào vào ban ngày đạt mức phạt 3 năm tù trở lên. Các hành vi như trộm cắp tài sản giá trị thấp hay hành hung thông thường đều không đủ điều kiện.
Những yếu tố phức tạp chưa có lời giải
Quy định mới đã loại bỏ rào cản thời gian và khung hình phạt. Tuy nhiên, 3 điểm phức tạp then chốt vẫn tồn tại:
1. Chỉ áp dụng khi "bắt quả tang": Quy định chỉ bảo vệ khi đối tượng đang thực hiện hành vi phạm tội. Không áp dụng cho các vụ việc đã xảy ra trong quá khứ.
2. Chỉ áp dụng cho tội danh thuộc Đạo luật Hình sự: Các vi phạm về giao thông, ma túy hoặc luật chuyên ngành khác yêu cầu người dân phải tự biết luật đó có cơ chế bảo vệ riêng hay không.
3. "Nghi ngờ hợp lý" là chưa đủ: Nếu trên thực tế không có hành vi phạm tội nào diễn ra, người thực hiện tạm giữ sẽ không được pháp luật bảo vệ.
Ngoài ra, rủi ro pháp lý còn đến từ yếu tố nhân thân của người bị bắt giữ:
• Trẻ em: Trẻ dưới 10 tuổi không phải chịu trách nhiệm hình sự. Trẻ từ 10 đến dưới 14 tuổi chỉ bị xem là phạm tội nếu nhận thức được hành vi của mình là sai trái hoặc vi phạm pháp luật.
• Người có dấu hiệu tâm thần: Nếu họ không đủ năng lực hành vi để xét xử, việc tạm giữ sẽ trở nên phức tạp.
Đạo luật Sửa đổi 2026 cũng bổ sung nghĩa vụ bắt buộc tại Điều 35: Người thực hiện tạm giữ phải liên hệ với lực lượng công an/cảnh sát ngay khi có thể và tuân thủ tuyệt đối chỉ dẫn của cơ quan chức năng. Nếu không thực hiện, họ sẽ mất toàn bộ quyền miễn trừ bảo vệ.
Giới hạn nào cho việc sử dụng vũ lực?
Việc sử dụng lực lượng được điều chỉnh riêng tại Điều 39. Điều khoản này cho phép sử dụng "vũ lực cần thiết để vượt qua sự chống đối".
Điều này đồng nghĩa với việc: vũ lực vượt mức cần thiết là phạm pháp. Cần lưu ý, "cần thiết" ở đây được đánh giá theo tiêu chuẩn khách quan của pháp luật, chứ không dựa trên nhận thức chủ quan của người đang bắt giữ.
Pháp luật nghiêm cấm áp dụng quy định bảo vệ này nếu có thể sử dụng các biện pháp khác ít hung hãn hơn. Đồng thời, nghiêm cấm các hành vi có khả năng hoặc cố ý gây tử vong, thương tích nghiêm trọng (trừ khi có yêu cầu hỗ trợ trực tiếp từ cảnh sát).
Dù luật mới đã làm rõ việc được phép dùng "dụng cụ khống chế cơ học hoặc thể chất", nhưng nguyên tắc "vũ lực trong mức cần thiết" vẫn là điều kiện tiên quyết. Một hành vi được coi là hợp lý trong lúc căng thẳng hoàn toàn có thể trở thành bất hợp pháp nếu tiếp tục siết chặt khi tình hình đã ổn định.
Đối với bảo vệ tài sản (như nạn trộm cắp siêu thị), Điều 52 cho phép dùng "vũ lực hợp lý". Luật mới đã bỏ quy định cấm đấm hoặc gây tổn hại thể chất trước đây, nhưng mọi hành vi tác động lực (như cú đấm) vẫn sẽ bị coi là vi phạm nếu tòa án phán quyết đó là "không hợp lý".
Hệ lụy pháp lý khôn lường
Nếu vượt quá giới hạn bảo vệ của pháp luật, người thực hiện "bắt giữ" sẽ đối mặt với hậu quả gì?
• Tạm giữ trái phép: Giữ người không có sự đồng ý và cố tình giam giữ có thể bị quy vào tội Bắt giam giữ người trái pháp luật (khung hình phạt lên tới 14 năm tù).
• Sử dụng vũ lực bất hợp pháp: Bắt đầu từ tội Hành hung (khung hình phạt 1 năm tù) và tăng nặng nếu gây thương tích.
Đáng ngại hơn, quy định này mang tính hai chiều: Một người bị tạm giữ sai quy định hoàn toàn có quyền dùng chính luật này để "bắt giữ ngược lại" hoặc kích hoạt quyền Tự vệ chính đáng. Khi cả hai bên đều tin rằng mình đúng luật, xung đột leo thang là điều khó tránh khỏi.
Bên cạnh đó, cảnh sát chuyên nghiệp được đào tạo bài bản về kỹ năng khống chế để tránh các tai nạn nguy hiểm như ngạt thở do tư thế. Việc giao quyền hạn này cho những người chưa qua đào tạo trong các tình huống căng thẳng cao độ có thể biến một ý định tốt thành một thảm họa pháp lý.
Theo rnz.co.nz – Lani Hoang