Hầu hết chúng ta đã quá quen thuộc với những cảnh báo về tác hại của việc thiếu sắt. Tuy nhiên, tình trạng thừa sắt trong cơ thể cũng có thể gây ra những vấn đề sức khỏe vô cùng nghiêm trọng.
Cuộc sống thảnh thơi có đang âm thầm hủy hoại sức khỏe của bạn? (Nguồn: istock.com)Hiện tượng dư thừa sắt (quá tải sắt) xảy ra khi chất này tích tụ dần dần qua thời gian. Lượng sắt dư thừa thường lắng đọng tại các cơ quan quan trọng như gan, tim và tụy. Điều này có thể gây xơ gan, suy tim do giảm khả năng co bóp và ảnh hưởng đến cơ chế kiểm soát đường huyết, từ đó dẫn đến bệnh tiểu đường.
Liệu việc thay đổi chế độ ăn uống hằng ngày có giúp kiểm soát lượng sắt tích tụ?
Trong một nghiên cứu tổng quan mới đây, các đồng nghiệp và tôi đã phân tích 40 nguồn tài liệu về thực phẩm, đồ uống và thực phẩm bổ sung (gồm 38 bài báo khoa học được kiểm duyệt và 2 tài liệu xám). Kết quả cho thấy chế độ ăn uống có thể hỗ trợ điều trị y khoa bằng cách thay đổi mức độ hấp thu sắt của cơ thể, dù hiệu quả thực tế phụ thuộc lớn vào nguyên nhân gây bệnh.
Các bác sĩ phân loại tình trạng quá tải sắt thành hai nhóm: "nguyên phát" do di truyền và "thứ phát" do các bệnh lý hoặc quá trình điều trị khác gây ra.
Bệnh nhiễm sắc tố sắt di truyền là dạng nguyên phát phổ biến nhất, khiến cơ thể hấp thụ quá nhiều sắt từ thức ăn. Bệnh đặc biệt hay gặp ở những người có nguồn gốc Bắc Âu. Phương pháp điều trị chuẩn hiện nay là trích máu định kỳ.
Trong khi đó, tình trạng quá tải sắt thứ phát thường xuất hiện sau khi truyền máu nhiều lần. Mỗi lần truyền máu lại đưa thêm một lượng sắt mà cơ thể không có cơ chế tự thải trừ tự nhiên. Phương pháp điều trị chủ yếu là sử dụng thuốc thải sắt để liên kết với sắt dư thừa và đào thải qua nước tiểu hoặc phân.
Dạng quá tải sắt này thường gặp ở bệnh nhân Thalassemia (tan máu bẩm sinh) — nhóm bệnh di truyền ảnh hưởng đến hemoglobin, protein vận chuyển oxy trong hồng cầu. Một số bệnh nhân cần truyền máu thường xuyên; bản thân bệnh Thalassemia cũng làm tăng khả năng hấp thụ sắt từ thức ăn (dù ở những người truyền máu định kỳ, sắt từ thực phẩm chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng lượng sắt dư thừa).
Các nghiên cứu chỉ ra điều gì?
Trà chứa hàm lượng polyphenol cao — một nhóm hợp chất thực vật có khả năng liên kết mạnh với sắt phi-haem (dạng sắt chủ yếu có trong thực phẩm thực vật và thực phẩm bổ sung sắt), khiến cơ thể khó hấp thụ dạng sắt này hơn.
Một thử nghiệm lâm sàng nhỏ trên 18 bệnh nhân mắc hội chứng di truyền thừa sắt cho thấy việc uống trà đen làm giảm lượng sắt hấp thụ từ bữa ăn. Những người uống trà trong mọi bữa ăn tích tụ ít hơn khoảng 1/3 lượng sắt trữ trong cơ thể sau một năm so với nhóm uống nước lọc. Tuy nhiên, sự khác biệt giữa hai nhóm chưa đạt ý nghĩa thống kê, đồng nghĩa với việc chưa thể loại trừ yếu tố ngẫu nhiên.
Uống thêm một tách nữa thì có làm sao không? (Nguồn: istock.com)Một nghiên cứu chéo sau đó thử nghiệm chiết xuất từ trà đen, ca cao và nước ép nho trên 14 người trưởng thành. Kết quả cho thấy các chất bổ sung này giúp giảm khoảng 40% khả năng hấp thụ sắt phi-haem từ một bữa ăn. Dù vậy, do chỉ đo lường tác động tức thì, nghiên cứu chưa thể chứng minh liệu thực phẩm bổ sung có giúp làm chậm quá trình tích tụ sắt dài hạn hay giảm nhu cầu điều trị y tế hay không.
Cà phê cũng chứa polyphenol và có thể làm giảm hấp thu sắt phi-haem khi dùng chung trong bữa ăn. Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học trên bệnh nhân quá tải sắt hiện vẫn nghiêng về phía trà nhiều hơn.
Thịt đỏ và phủ tạng: Sắt haem (có trong thịt đỏ, gia cầm và cá) được cơ thể hấp thụ dễ dàng hơn nhiều so với sắt phi-haem. Do đó, người mắc bệnh di truyền thừa sắt thường được khuyên nên tiết chế tiêu thụ thịt đỏ và các loại nội tạng giàu sắt như gan, nhưng vẫn cần duy trì chế độ ăn cân bằng.
Thực phẩm bổ sung: Người bị thừa sắt thường được khuyến cáo tránh dùng các loại thực phẩm chức năng bổ sung sắt hoặc vitamin tổng hợp có chứa sắt, trừ khi có chỉ định của bác sĩ. Tại Anh, hướng dẫn y tế khuyên người mắc bệnh nhiễm sắc tố sắt tránh sử dụng các loại ngũ cốc ăn sáng có bổ sung sắt.
Vitamin C làm tăng khả năng hấp thụ sắt phi-haem. Bệnh nhân di truyền thừa sắt thường được khuyên tránh uống vitamin C liều cao, dù vẫn có thể ăn các loại rau củ quả tự nhiên chứa vitamin này.
Tuy nhiên, lời khuyên lại có sự khác biệt đối với người mắc bệnh beta-Thalassemia phụ thuộc truyền máu, do một số bệnh nhân có nguy cơ thiếu hụt vitamin C. Các hướng dẫn y khoa cho phép dùng vitamin C liều nhỏ theo đơn khi kết hợp với thuốc thải sắt hoặc khi đã xác định chính xác sự thiếu hụt. Việc tự ý bổ sung vitamin C không qua giám sát có thể làm gia tăng các dạng sắt tự do gây hại cho tế bào trong máu.
Rượu bia là yếu tố đặc biệt nguy hiểm vì cả cồn và sắt dư thừa đều hủy hoại tế bào gan. Một nghiên cứu trên 206 người mắc dạng di truyền thừa sắt phổ biến nhất cho thấy: 61% những người uống từ 60g cồn nguyên chất trở lên mỗi ngày bị xơ gan nặng vĩnh viễn, trong khi tỷ lệ này ở nhóm uống ít hơn chỉ là 7%.
Liệu đã đến lúc bạn nên từ chối? (Nguồn: istock.com)Mức 60g cồn (tương đương khoảng 7,5 đơn vị cồn tại Anh) không phải là ngưỡng an toàn. Hướng dẫn y tế tại Anh khuyến cáo người có thói quen uống rượu bia không nên vượt quá 14 đơn vị cồn mỗi tuần. Riêng những người đã có tổn thương gan được khuyên nên kiêng hoàn toàn đồ uống có cồn.
Hải sản sống: Bệnh nhân thừa sắt cũng được khuyên tránh ăn hải sản sống hoặc chưa nấu chín kỹ, đặc biệt là hàu và nghêu/ngao. Chúng có thể chứa vi khuẩn Vibrio sống tự nhiên trong nước biển. Nhiễm trùng do vi khuẩn này có thể trở nên đặc biệt nghiêm trọng và nguy hiểm ở người bị quá tải sắt.
Bằng chứng khoa học hiện tại nói lên điều gì?
Các bằng chứng hiện có chưa đủ để xây dựng một "chế độ ăn tiêu chuẩn cho người thừa sắt". Là một nghiên cứu tổng quan, bài phân tích của chúng tôi tổng hợp các dữ liệu hiện có chứ không xếp hạng chất lượng từng nguồn hay tổng hợp số liệu để tính toán hiệu quả chung.
Các nghiên cứu được xem xét triển khai trên nhiều nhóm bệnh lý và phương pháp khác nhau, quy mô nhỏ và thời gian theo dõi ngắn. Nhiều nghiên cứu chỉ dừng lại ở việc đo chỉ số hấp thu sắt hoặc kết quả xét nghiệm máu mà chưa đánh giá sức khỏe dài hạn hay nhu cầu điều trị lâu dài. Vì vậy, chưa thể khẳng định việc thay đổi chế độ ăn uống có thể giúp giảm tần suất trích máu hay giảm liều lượng thuốc thải sắt một cách đáng kể.
Tóm lại:
• Người mắc bệnh nhiễm sắc tố sắt di truyền: Nên tránh thực phẩm bổ sung sắt/vitamin C khi chưa có chỉ định, hạn chế rượu bia và thịt đỏ. Uống trà hoặc cà phê trong bữa ăn có thể hỗ trợ giảm hấp thụ sắt phi-haem.
• Người bị quá tải sắt do truyền máu: Cần nhận tư vấn cá nhân hóa dựa trên lộ trình điều trị và tình trạng vi chất của bản thân.
• Bất kỳ ai được chẩn đoán dư thừa sắt nên thảo luận trực tiếp với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi chế độ ăn. Dinh dưỡng chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều trị, tuyệt đối không thể thay thế các liệu pháp y khoa.
Theo 1news.co.nz – Lani Hoang