Mổ xẻ chi phí cho một chiếc bánh mì kẹp cùng ly sữa đơn giản cũng đủ phác họa một thực tế khốc liệt về chi phí sinh hoạt tại New Zealand trong suốt một thập kỷ qua.
Vào năm 2016, tổng chi phí để mua bánh mì, bơ, phô mai và sữa cho bữa ăn đó chỉ tốn khoảng 15,02 NZD. Đến nay, cùng danh mục hàng hóa ấy đã chạm mốc 28,88 NZD — tăng tới 92%.
Thế nhưng, nếu chỉ nhìn vào dữ liệu lạm phát tổng thể so với đà tăng lương trong 10 năm qua, câu chuyện thực tế lại không hề giống như những con số lý thuyết được công bố. Các số liệu chính thức cho thấy thu nhập của người dân vẫn tăng trưởng tương đương với tỷ lệ lạm phát chung.
Về mặt cảm nhận, ai cũng nhận ra sự phi lý đó. Niềm tin ấy bị lung lay mỗi khi người dân bước vào siêu thị, đổ xăng hay thanh toán hóa đơn điện nước. Áp lực hiện hữu rõ ràng trong từng khoản chi tiêu bắt buộc hằng tháng.
Ranh giới khác biệt nằm ở từ "thiết yếu".
Chuyên gia kinh tế cao cấp Satish Ranchhod từ ngân hàng Westpac cho biết, thu nhập (tiền lương và tiền công) tại New Zealand đã tăng 51% trong giai đoạn từ tháng 6/2016 đến tháng 6/2026.
"Đó là mức tăng cao hơn so với chỉ số giá tiêu dùng tổng thể trong cùng kỳ," ông Ranchhod nhận định. "Tuy nhiên, do giá của hàng loạt mặt hàng thiết yếu leo thang mạnh, nhiều hộ gia đình không hề cảm thấy cuộc sống tốt lên. Họ phải chi trả quá nhiều cho các nhu cầu bắt buộc, khiến khoản ngân sách dành cho các dịch vụ, hàng hóa cải thiện chất lượng sống bị thu hẹp đáng kể."
Tình trạng này không chỉ diễn ra tại các siêu thị.
Thuế bất động sản địa phương (tăng 84%), chi phí xây dựng (73%), bảo hiểm (59%), giá xăng (59%) và chi phí năng lượng (42%) đều vượt xa chỉ số lạm phát tổng thể 37% trong suốt thập kỷ qua.
Dù thị trường bất động sản chứng kiến nhiều biến động, giá nhà trung vị hiện vẫn cao hơn 52% so với năm 2016. Điều này đồng nghĩa với việc các gia đình mua nhà hiện nay phải gánh thêm khoản nợ trung bình 259.000 NZD so với thời điểm 10 năm trước. Đối với những người chưa thể sở hữu nhà, áp lực cũng nặng nề không kém khi giá thuê nhà trung vị tăng từ 390 NZD lên 600 NZD mỗi tuần.
Tâm lý chung của người dân New Zealand
Khảo sát do Westpac thực hiện song song với các số liệu trên chỉ ra rằng: 46% người dân New Zealand cảm thấy điều kiện kinh tế của họ tồi tệ hơn so với 10 năm trước, trong khi chỉ có 37% cảm thấy khá hơn.
Về mặt lý thuyết, khi tốc độ tăng lương cao hơn chỉ số lạm phát tổng thể, mức sống của người dân phải được cải thiện.
Bà Sarah Hearn, Giám đốc Quản lý Sản phẩm, Phát triển Bền vững và Marketing của Westpac NZ, chia sẻ: "Kết quả khảo sát phản ánh một thực tế đáng quan ngại. Mức tăng vọt của các chi phí bắt buộc là nguyên nhân chính. Dù các mặt hàng không thiết yếu có rẻ hơn tương đối, người dân cũng không còn số dư để chi trả sau khi đã hoàn tất nghĩa vụ cho thực phẩm, thuế, điện nước và di chuyển."
Người dân New Zealand đang phải chi nhiều hơn cho các nhu cầu thiết yếu và còn lại ít ngân sách hơn cho các khoản chi tiêu tự do, bà Sarah Hearn cho biết.Bà Hearn nhận xét người dân đang nỗ lực thích nghi bằng cách thắt chặt chi tiêu và tiết kiệm. Tuy nhiên, gánh nặng tâm lý từ việc liên tục phải cân đo đếm từng khoản tiền, cộng với việc cắt giảm những niềm vui tinh thần nhỏ bé, đang tạo ra áp lực lớn cho các gia đình.
"Một bữa cá chiên khoai tây (Fish & Chips) cuối tuần cùng gia đình nay đã tăng giá 78%," bà Hearn nói. "Thật đáng buồn khi người dân ngày càng phải đánh đổi và từ bỏ những sở thích quen thuộc."
Đâu là giải pháp?
Số liệu từ Westpac cho thấy người dân New Zealand đang nỗ lực hết sức: thu hẹp ngân sách, tái sắp xếp thứ tự ưu tiên và cắt giảm chi tiêu tối đa.
Tuy nhiên, bà Katie Wesney, Trưởng bộ phận Khai vấn tại EnableMe, nhận định: "Sẽ đến lúc bạn không thể cắt giảm thêm được nữa vì ngân sách đã chạm đáy. Việc sống thắt lưng buộc bụng trong thời gian dài sẽ gây ra áp lực lớn và không thể kéo dài mãi mãi."
Bạn chỉ có thể cắt giảm chi tiêu đến một mức độ nhất định, bà Katie Wesney nhận định. Ảnh: Cung cấpTheo bà Wesney, đã đến lúc mỗi cá nhân cần đặt ra những câu hỏi mang tính chiến lược hơn: Căn nhà hiện tại có vượt quá khả năng tài chính? Có nên học thêm kỹ năng mới, chuyển việc hay tìm cách gia tăng thu nhập?
"Đó không phải là những quyết định dễ dàng, nhưng là điều bắt buộc phải suy nghĩ. Bởi việc cố gắng tiết kiệm thêm vài đô-la tiền chợ mỗi tuần không thể giải quyết triệt để một bài toán kinh tế lớn hơn," bà nhận định.
(Bên cạnh nỗ lực cá nhân, các công cụ tự động hóa như Feijoa đã giúp người dân tích lũy thêm 4,5 triệu NZD vào quỹ hưu trí trong năm qua thông qua việc tích điểm từ các giao dịch mua sắm, cà phê hay giải trí hằng ngày mà không làm thay đổi thói quen sinh hoạt).
Giới hạn của nỗ lực cá nhân và vai trò chính sách
Dù các công cụ quản lý tài chính hỗ trợ giảm bớt áp lực và người dân có kỹ năng thắt chặt chi tiêu tốt đến đâu, nỗ lực cá nhân vẫn có những giới hạn nhất định.
Ông Shamubeel Eaqub, Chuyên gia kinh tế trưởng tại Simplicity, nhấn mạnh sự cần thiết phải phân biệt rõ giữa trách nhiệm cá nhân và các thách thức chính sách vĩ mô.
"Khi chi phí sinh hoạt tăng cao do thiếu sự cạnh tranh thị trường, do mặt bằng lãi suất quá thấp hoặc do biến động toàn cầu, các giải pháp cá nhân sẽ không còn đủ sức gánh vác," ông Eaqub phân tích. "Đó là lúc cần đến sự can thiệp của các chính sách công. Vấn đề không nằm ở sự lựa chọn cá nhân, mà xuất phát từ định hướng chính sách ảnh hưởng đến toàn bộ nền kinh tế."
Ông Shamubeel Eaqub cho rằng sẽ đến lúc những nỗ lực ở cấp độ cá nhân chạm tới giới hạn. Ảnh: DAVID WHITE/STUFFÔng Eaqub cho rằng người dân cần sử dụng quyền cử tri một cách sáng suốt để bầu ra những nhà lãnh đạo có khả năng thực thi các cải cách chính sách cần thiết. Đơn cử như việc thuế địa phương tăng cao là hệ quả từ nhiều nhiệm kỳ chính trị thiếu đầu tư cho hạ tầng cơ sở.
"Những bài toán đó đòi hỏi giải pháp tập thể chứ không thể giải quyết theo quy mô cá nhân," ông nói.
Minh chứng rõ nhất nằm ở một điểm sáng duy nhất trong bảng số liệu của Westpac: chi phí viễn thông đã giảm 8% trong 10 năm qua. New Zealand từng là một trong những quốc gia có cước phí tin nhắn đắt đỏ nhất thế giới. Sự thay đổi này không đến tự nhiên, mà là kết quả của các chính sách cải cách tái cơ cấu thị trường, xóa bỏ thế độc quyền và thúc đẩy cạnh tranh bình đẳng.
Không một kế hoạch tiết kiệm cá nhân nào có thể tạo ra thay đổi cục diện nếu thiếu đi những cải cách thể chế mang tính nền tảng.
Theo stuff.co.nz – Lani Hoang