Hơn 4 năm sau đợt rà soát diện rộng của Ủy ban Cạnh tranh New Zealand, hai "gã khổng lồ" Foodstuffs và Woolworths vẫn tiếp tục giữ thế độc quyền khi nắm giữ khoảng 82% thị phần bán lẻ thực phẩm toàn quốc.
Nguồn ảnh: Unsplash / Getty ImagesLàm thế nào để thúc đẩy cạnh tranh và kéo giá hàng hóa xuống hiện đã trở thành "trận chiến" chính trị nảy lửa giữa các đảng phái trước kỳ bầu cử.
Đảng Quốc gia và Đảng New Zealand First đề xuất tái cấu trúc tổ chức Foodstuffs. Đảng Lao động đưa ra phương án tách rời hoàn toàn mảng bán buôn (bán sỉ) và bán lẻ của cả hai tập đoàn siêu thị lớn.
Trong khi đó, Đảng ACT muốn cắt giảm các rào cản pháp lý và quy hoạch để thu hút các đối thủ mới gia nhập thị trường. Riêng Đảng Xanh lại đề xuất quốc hữu hóa 120 siêu thị để thành lập chuỗi siêu thị thuộc sở hữu nhà nước mang tên "KiwiMart".
Dù được giới thiệu như những phương án đối lập, các chính sách này thực chất lại nhắm vào từng mắt xích khác nhau trong hệ thống bán lẻ. Do đó, thay vì đứng độc lập, chúng có thể phát huy hiệu quả tối đa khi được kết hợp một cách bài bản.
Đây chính là lúc cách tiếp cận "định hình thị trường" phát huy tác dụng. Thay vì chỉ đơn thuần sửa chữa một thị trường đã thất bại, phương pháp này đặt ra câu hỏi: Xã hội thực sự mong muốn một thị trường như thế nào, và bộ quy tắc, tổ chức cũng như cơ sở hạ tầng nào sẽ tạo ra thị trường đó?
Các nghiên cứu về định hình thị trường cho thấy việc nhìn nhận toàn bộ hệ thống sẽ giúp chúng ta hiểu rõ cách các bộ phận tương tác với nhau và ai đang nắm giữ quyền lực thực sự.
Tư duy này có thể giúp New Zealand đạt được các mục tiêu về một thị trường hàng hóa tốt hơn — từ giá cả hợp lý, sự lựa chọn đa dạng, nguồn cung ổn định trên toàn quốc cho đến tạo không gian cho các nhà bán lẻ nhỏ phát triển.
Cùng mục tiêu, khác phương thức
Tuần trước, Đảng Quốc gia đã công bố kế hoạch tái cơ cấu Foodstuffs thành hai nhóm riêng biệt: một nhóm chuyên vận hành Pak'nSave và một nhóm quản lý New World cùng Four Square. Các chủ cửa hàng vẫn được giữ nguyên thương hiệu và hoạt động kinh doanh của mình.
Kế hoạch này sẽ do Ủy ban Cạnh tranh thẩm định trong vòng 6 tháng để đánh giá tính khả thi và đưa ra lộ trình thực thi.
Hiện tại, Pak'nSave và New World vốn đã theo đuổi chiến lược kinh doanh riêng và cạnh tranh trực tiếp để thu hút khách hàng. Tuy nhiên, tại cả đảo Bắc và đảo Nam, hai chuỗi này vẫn dùng chung hệ thống quản trị hợp tác xã, hoạt động thu mua, kho bãi và phân phối.
Một cuộc chia tách có thể làm gia tăng sự cạnh tranh gia tăng giữa hai thương hiệu. Nhưng đổi lại, nó có nguy cơ gây trùng lặp hệ thống, suy giảm năng lực thương lượng giá với nhà cung cấp và làm mất đi lợi thế quy mô, đặc biệt tại các khu vực nông thôn và thị trấn nhỏ.
Đảng Lao động lại tiếp cận ở một khía cạnh khác của hệ thống.
Đề xuất của đảng này yêu cầu Foodstuffs và Woolworths phải tách biệt quản lý hoạt động bán buôn khỏi hệ thống bán lẻ, dù vẫn cho phép họ giữ quyền sở hữu cả hai.
Chính sách này cũng trao quyền cho các nhà bán lẻ nhỏ được mua hàng từ bất kỳ nhà bán buôn nào với "điều kiện công bằng", xóa bỏ các quy định hạn chế cạnh tranh bất hợp lý và cấm các loại "phí vô lý" từ nhà cung cấp.
Đáng chú ý, giải pháp của Đảng Lao động nhắm thẳng vào chuỗi cung ứng siêu thị — nút thắt cổ chai lớn nhất trên thị trường hiện nay.
Nếu không tiếp cận được nguồn hàng bán buôn với giá cạnh tranh, một nhà bán lẻ mới muốn gia nhập thị trường buộc phải tự xây dựng mạng lưới thu mua, kho bãi và phân phối riêng từ đầu.
Đồng thời, một nhà bán buôn độc lập cũng khó đạt đủ quy mô để tồn tại khi các chuỗi siêu thị lớn tự cung tự cấp nguồn hàng cho chính họ.
Ý tưởng tách rời mạng lưới này không mới.
Ủy ban Cạnh tranh từng xem xét việc tách rời bán lẻ và bán buôn trong nghiên cứu thị trường năm 2022 nhưng đã không đề xuất thực hiện. Họ thừa nhận việc kết hợp bán lẻ và bán buôn đem lại hiệu quả chi phí đáng kể, đồng thời nghi ngờ khả năng một nhà bán buôn độc lập có thể thu hút đủ lượng khách hàng để hoạt động có lãi. Những đánh giá đánh đổi này vẫn cần được thử nghiệm thực tế.
Nếu New Zealand đi theo hướng này, mô hình Metcash của Úc là một ví dụ đáng tham khảo. Metcash là nhà bán buôn lớn đang cung ứng hàng hóa cho hơn 1.200 cửa hàng IGA độc lập, đảm nhận toàn bộ khâu thu mua, kho bãi và phân phối ở quy mô lớn.
Mô hình tương tự cho New Zealand có thể bao gồm các chuỗi bán lẻ hoạt động độc lập mua dịch vụ từ một nhà bán buôn độc lập — đơn vị này cũng có quyền cung cấp hàng hóa cho các cửa hàng nhỏ lẻ khác.
Tuy nhiên, cần có cơ chế giám sát chặt chẽ để tránh tạo ra một vị thế độc quyền bán buôn mới.
Tuyên bố của Đảng Lao động rằng "đã qua thời của các cuộc rà soát" đã bỏ qua một câu hỏi quan trọng: Liệu chính sách này hoạt động độc lập sẽ tốt hơn, hay nên là một phần của gói giải pháp tổng thể?
Kết hợp chính sách: Lời giải cho bài toán toàn diện
Trọng tâm của Đảng ACT về quy hoạch và quản lý pháp lý lại giải quyết một khía cạnh khác: các nhà bán lẻ cần có mặt bằng phù hợp và quy định pháp lý thuận lợi.
Cải cách bán buôn sẽ không mang lại nhiều ý nghĩa nếu các doanh nghiệp mới không thể tiếp cận quỹ đất, xin giấy phép hoặc mở đủ số lượng cửa hàng để vận hành hiệu quả.
Tương tự, việc chia tách Foodstuffs có thể làm tăng cạnh tranh giữa Pak'nSave và New World, nhưng không tự động cải thiện khả năng tiếp cận nguồn hàng bán buôn. Việc tách rời bán buôn và bán lẻ cũng chưa chắc sẽ tự động tạo ra các nhà bán lẻ mới trên thị trường.
Trên thực tế, Chính phủ đang nắm trong tay những công cụ pháp lý mạnh mẽ. Theo Luật Cạnh tranh Ngành Bán lẻ Thực phẩm, Ủy ban Cạnh tranh có quyền áp đặt các quy định bắt buộc đối với các siêu thị lớn trong việc cung cấp hàng hóa cho đối thủ, bao gồm mức giá công bằng và đảm bảo khả năng tiếp cận.
Thế nhưng, trong đợt đánh giá cạnh tranh bán buôn gần đây, cơ quan này ghi nhận các nhà bán lẻ nhỏ vẫn tiếp tục bị chèn ép bởi mức giá không cạnh tranh.
Dù vậy, thay vì kích hoạt ngay các quyền hạn mạnh nhất, cơ quan quản lý lại chọn giải pháp giám sát việc thực thi nghĩa vụ hiện hành và thử nghiệm các giải pháp do doanh nghiệp tự đề xuất.
Sự thận trọng này phản ánh một thực tế chính sách: Dù sở hữu tư nhân không nằm ngoài tầm kiểm soát của chính sách công, việc cưỡng chế doanh nghiệp tái cấu trúc vẫn là một trong những công cụ can thiệp sâu nhất của Chính phủ.
Trước khi tiến hành bước đi đó, các nhà hoạch định chính sách cần cân nhắc kỹ giữa giải pháp tái cấu trúc cưỡng chế với các biện pháp can thiệp có mục tiêu vào nguồn hàng bán buôn, mặt bằng bán lẻ, hạ tầng và rào cản gia nhập thị trường.
Thay vì đánh giá riêng rẽ từng đề xuất, Ủy ban Cạnh tranh nên xem xét các gói giải pháp kết hợp.
Một chiến lược toàn diện có thể kết hợp giữa việc thúc đẩy cạnh tranh thương hiệu bán lẻ với hệ thống phân phối bán buôn độc lập, đảm bảo quyền tiếp cận hạ tầng dùng chung công bằng và hạ thấp rào cản cho các đối thủ mới.
Sau cùng, dù là tạo ra tập đoàn siêu thị thứ ba hay tách rời mảng bán buôn khỏi bán lẻ, không giải pháp đơn lẻ nào đảm bảo mang lại giá cả bình ổn và một thị trường mở.
Mỗi chính sách của các đảng đang nhắm vào một điểm yếu riêng biệt. Một cách tiếp cận định hình thị trường tổng thể sẽ giúp xác định đâu là sự kết hợp tối ưu nhất để xây dựng thị trường siêu thị mà New Zealand đang hướng tới.
Theo rnz.co.nz – Lani Hoang