KiwiSaver đang trở thành chủ đề then chốt trong Cuộc bầu cử năm 2026, khi các đảng Quốc gia, Lao động, NZ First và Opportunity đều đề xuất các thay đổi cho chương trình này. Nhưng giới chuyên gia nói gì? Tác giả Frances Cook ghi nhận.
Nhiều đảng phái đang đưa ra các chính sách vận động xung quanh chương trình tiết kiệm (hiện mang tính) tự nguyện này. (Nguồn: istock.com)Mùa bầu cử đã biến KiwiSaver thành một "cuộc đua đấu giá".
Đảng Quốc gia muốn biến KiwiSaver thành bắt buộc, trong đó người lao động và chủ lao động mỗi bên đóng 6%, đồng thời trẻ sơ sinh sẽ nhận được 1.500 NZD để khởi động khoản tiết kiệm.
Đảng Lao động chỉ muốn bắt buộc mức đóng góp từ phía chủ lao động, nhưng cũng đề xuất nâng mức này lên 6%.
Thủ tướng Christopher Luxon và Lãnh đạo Đảng Lao động Chris Hipkins đều đã công bố chính sách liên quan đến KiwiSaver. (Nguồn: 1News)Các đảng nhỏ cũng không đứng ngoài cuộc thảo luận về tiết kiệm hưu trí: NZ First đề xuất cả người lao động và chủ lao động cùng đóng 10%; trong khi Đảng Opportunity muốn triển khai "KiwiSaver 2.0" — một chương trình hoàn toàn mới nâng tỷ lệ đóng của cả hai bên lên 6% (tương tự Đảng Quốc gia), nhưng điểm khác biệt là tài khoản KiwiSaver 2.0 không được rút sớm vì khó khăn tài chính hay mua nhà lần đầu (dù số dư trong chương trình cũ vẫn áp dụng quy định cũ).
Chi tiết chính sách còn phức tạp, nhưng về cơ bản, tất cả các bên đều hướng tới phương án yêu cầu bạn phải nộp nhiều tiền hơn vào quỹ KiwiSaver.
Điều này diễn ra trong bối cảnh KiwiSaver tiến gần đến mốc 20 năm thành lập và đã gắn bó chặt chẽ với đời sống tài chính của người dân New Zealand. Việc tăng khoản tiết kiệm — và có thể biến nó thành bắt buộc — sẽ thay đổi hoàn toàn cách người dân chuẩn bị cho tuổi hưu.
KiwiSaver đã đồng hành cùng chúng ta được gần 20 năm. (Nguồn: istock.com)Nếu triển khai kém, chính sách sẽ gây tổn thương cho những người ít có khả năng chi trả nhất. Nếu làm tốt, nó sẽ giảm bớt gánh nặng gắt gao từ bài toán hưu trí đắt đỏ đang cận kề.
Vậy các chuyên gia đánh giá ra sao?
Bắt buộc phải đi kèm "Củ cà rốt" khuyến khích
Nhà bình luận tài chính độc lập Bernard Hickey nhận thấy KiwiSaver là một phần quan trọng trong giải pháp cho "cơn đau đầu" hưu trí, nhưng ông không mấy ấn tượng với các đề xuất hiện tại.
Nhà bình luận kinh tế và chính trị Bernard Hickey. (Nguồn: Breakfast)Mặc dù hệ thống bắt buộc với tỷ lệ đóng góp cao của Australia thường được dùng làm căn cứ để thay đổi hệ thống của New Zealand, ông chỉ ra rằng Australia có những chính sách "làm ngọt" mà New Zealand lại bỏ qua.
"Người dân Australia sẽ không bao giờ chấp nhận chương trình đó vào đầu những năm 90 nếu không có ưu đãi tiết kiệm. Ở Australia, tiền đóng vào quỹ hưu trí bắt buộc không bị đánh thuế. Còn với KiwiSaver, bạn phải nộp thuế trước rồi mới đóng phần còn lại vào quỹ. Chẳng có động lực nào cả. Do đó, cả Đảng Quốc gia và Lao động hiện đều đang bàn về việc bắt buộc mà không hề có bồi thường hay ưu đãi."
Ông Hickey nhấn mạnh rằng giảm hoặc miễn thuế là chiến thuật phổ biến được nhiều quốc gia áp dụng để thuyết phục người dân đóng góp nhiều hơn cho hưu trí. Theo ông, nếu KiwiSaver trở thành bắt buộc, chính phủ cần cân bằng bằng các ưu đãi thuế.
Ông nói thêm rằng cần loại bỏ lựa chọn "tổng thu nhập" (trường hợp gộp chung khoản đóng KiwiSaver của chủ lao động vào gói lương thay vì trả thêm riêng); đồng thời cần cung cấp thêm ưu đãi cho lực lượng lao động tự do — những người hiện gần như bị bỏ rơi.
Cần làm đúng cho người thu nhập thấp
Ủy viên Hưu trí David Boyle đang đánh giá hiệu quả hoạt động của KiwiSaver đối với người dân New Zealand. Dù rất ủng hộ chương trình ("Cơ chế tự động đăng ký và mô hình 'xe kéo' giúp tài khoản KiwiSaver đi theo bạn qua từng công việc mới đều rất tuyệt vời"), ông cảnh báo việc thay đổi diện rộng có thể phản tác dụng.
Ủy viên Hưu trí David Boyle. (Nguồn: 1News)Dù từng ủng hộ tăng tỷ lệ đóng góp tối thiểu, ông Boyle giờ đây cẩn trọng hơn: "Nói ra có vẻ gây tranh cãi, nhưng việc liên tục tăng tỷ lệ đóng không nhất thiết giúp mọi người có kết quả tài chính tốt hơn khi về hưu. Nhóm tôi muốn nói đến ở đây là những người có thu nhập thấp. Nếu ai đó đang ở ranh giới chật vật, điều này có thể đẩy họ vào khó khăn lớn hơn, buộc họ phải rút tiền KiwiSaver vì hoàn cảnh cảnh kiệt quệ."
Ông Boyle cũng chỉ ra KiwiSaver chưa hỗ trợ tốt cho lao động tự do, nhà thầu tự do và phụ nữ — những người thường phải nghỉ việc tạm thời để chăm sóc gia đình. Ông cũng coi hình thức tính "tổng thu nhập" là một vấn đề đi ngược lại tinh thần của KiwiSaver.
Sửa một lần rồi để yên
Cố vấn tài chính Katie Wesney từ EnableMe cũng đưa ra danh sách mong muốn cho KiwiSaver, bắt đầu bằng việc loại bỏ gói "tổng thu nhập".
Sau đó, bà đề xuất thay đổi hệ thống để khoản đóng góp của chủ lao động vẫn tiếp tục ngay cả khi người lao động tạm ngừng đóng, tương tự cách vận hành tại Australia. Bà Wesney cho rằng đây là cách giúp các biện pháp bắt buộc không gây gánh nặng quá lớn cho người thu nhập thấp.
"Tôi rất muốn thấy sự tách biệt giữa khoản đóng của chủ lao động và người lao động. Tôi lo lắng cho những người kiếm được ít tiền hơn — đó là nhóm chúng ta cần bảo vệ nhất về mặt lâu dài."
Bà cũng nhấn mạnh: dù đây có trở thành 'cuộc bầu cử KiwiSaver' đi nữa, bất kỳ ai thực hiện thay đổi sau bầu cử cũng phải làm thật hiệu quả để tránh tình trạng chính sách bị xáo trộn liên tục. "Một khi đã sửa xong và đảm bảo tính bền vững cho tương lai, tôi mong chúng ta ngừng can thiệp vặt, vì điều đó làm giảm niềm tin vào bản chất của KiwiSaver."
Theo 1news.co.nz – Lani Hoang