Một nghiên cứu mới cho thấy con người có thể đã sử dụng cần sa để tạo cảm giác hưng phấn sớm hơn nhiều so với các giả thuyết trước đây — ít nhất là 2.800 năm trước.
Hạt cần sa được tìm thấy ở góc dưới bên phải tại một địa điểm khai quật ở thung lũng Uyuk, miền nam Siberia, Nga, ngày 17 tháng 9 năm 2024. (Nguồn: Gino Caspari, Frozen Corpses Golden Treasures, T.Wallace & G. Caspari qua AP)Các nhà khảo cổ học dẫn đầu cuộc khai quật tại một ngôi mộ đồ sộ ở Siberia khẳng định đã tìm thấy bằng chứng cổ xưa nhất về việc sử dụng cần sa cho mục đích tác động đến tâm thần. Kết quả này chỉ ra thói quen tiêu thụ cần sa xuất hiện sớm hơn ít nhất 300 năm so với những ghi nhận trước đó tại Trung Quốc lân cận.
Việc sử dụng chất kích thích thời cổ đại từ lâu đã thu hút sự chú ý của giới khoa học. Nhà sử học người Hy Lạp Herodotus từng viết về việc cư dân vùng Trung Á hút cần sa vào khoảng năm 440 TCN, và các khảo cổ học gần đây cũng phát hiện nhiều hạt cần sa trong các lăng mộ trên vùng cao nguyên này.
Nhóm nghiên cứu đến từ Đức, Nga, Thụy Điển và Thụy Sĩ cho biết việc phân tích mẫu tóc tìm thấy cùng các hạt cần sa trong ngôi mộ hoàng gia đã mở ra góc nhìn mới về vai trò của loại cây này trong xã hội cổ đại.
Các nhà khảo cổ đang tiến hành khai quật tại một địa điểm thuộc thung lũng Uyuk, miền nam Siberia, Nga. (Nguồn: Gino Caspari, Frozen Corpses Golden Treasures, T.Wallace & G. Caspari qua AP)"Rất hiếm khi chúng ta thu thập được cả phần thực vật và mô mềm của người có chứa các hoạt chất sinh học trong cùng một bối cảnh địa tầng," ông Gino Caspari, nhà khảo cổ học tại Đại học Bern (Thụy Sĩ), đồng tác giả nghiên cứu, chia sẻ. Ông cũng nói thêm rằng hiện vẫn chưa rõ cần sa được sử dụng qua đường hít (hút) hay đường uống.
Phát hiện gây kinh ngạc tại thung lũng Uyuk
Cuộc khai quật bắt đầu từ năm 2017 tại một gò mộ lớn thuộc di tích Tunnug 1 ở thung lũng Uyuk, phía nam Siberia. Đây là một trong những ngôi mộ đồ sộ nhất thể hiện văn hóa vật thể của người Scythian — tộc người du mục cổ đại đã di cư từ Trung Á đến khu vực phía nam Nga và Ukraine ngày nay.
Được triển khai ở một vùng đất "hầu như biệt lập với thế giới bên ngoài", nhóm nghiên cứu phải sống trong lều suốt nhiều tháng, đối mặt với thời tiết khắc nghiệt chuyển từ xuân sang thu với đầm lầy, bão tuyết, băng giá và những đàn muỗi dày đặc, giữa vùng thảo nguyên bao la nơi các đàn ngựa tự do chạy nhảy.
Bên cạnh những hiện vật lớn như vũ khí chôn cất, đồ dùng cho ngựa và các họa tiết chạm khắc hình động vật, nhóm nghiên cứu đã "trúng số lớn" khi phát hiện các chấm đen nhỏ — sau đó được xác định là hạt cần sa — nằm cạnh mẫu tóc người còn nguyên vẹn.
"Trong sự nghiệp khảo cổ, hiếm khi bạn có cơ hội kiểm tra xét nghiệm chất kích thích trên một người đã qua đời cách đây gần 3.000 năm," ông Caspari nhấn mạnh.
Nhà khảo cổ Gino Caspari thuộc Đại học Bern chạm vào một cây cần sa trên dãy núi Altai, Siberia, Nga, tháng 9 năm 2016. (Nguồn: Gino Caspari, Frozen Corpses Golden Treasures, T.Wallace & G. Caspari qua AP)Kết quả định tuổi bằng phương pháp phóng xạ carbon trên một số mẫu trong tổng số hơn 1.000 hạt cần sa giúp xác định chính xác thời điểm xuất hiện. Ông Caspari khẳng định chúng không vô tình xuất hiện mà được đặt cố ý bên trong mộ, chứng tỏ loài cây này có ý nghĩa quan trọng đối với cộng đồng thời đó. Nghiên cứu chính thức được công bố trên tạp chí khoa học uy tín Science.
Tranh cãi quanh phương pháp phân tích tóc
Dù vậy, không phải chuyên gia độc lập nào cũng bị thuyết phục bởi kết quả này.
Ông Volker Auwaerter, Trưởng khoa Độc chất học Pháp y tại Trung tâm Y tế Đại học Freiburg (Đức), nhận định qua email rằng việc phân tích tóc "còn yếu về mặt khoa học" và chưa đủ bằng chứng để kết luận có sự tiêu thụ cần sa.
"Đối với một phần cốt lõi của nghiên cứu, bài báo chưa đạt đến mức độ tiêu chuẩn kỹ thuật hoàn toàn có thể thực hiện được. Điều này rất quan trọng vì dữ liệu phân tích tóc chính là cơ sở cho luận điểm chính của phần tóm tắt (việc sử dụng và tác động tâm thần của cần sa)," ông Auwaerter phân tích.
Khu vực trung tâm của một ngôi mộ cổ trong quá trình khai quật khảo cổ tại thung lũng Uyuk, Siberia, Nga. (Nguồn: Gino Caspari, Frozen Corpses Golden Treasures, T.Wallace & G. Caspari qua AP)Ngày nay, các nhà khoa học không xem các tài liệu ghi chép cổ đại là đáng tin cậy nếu thiếu bằng chứng đối chứng. Do cây cần sa có nhiều công dụng khác — hạt được ép lấy dầu và sợi dùng làm vải — sự xuất hiện của chúng không đồng nghĩa với việc dùng làm chất kích thích.
Ông Auwaerter (người không tham gia nghiên cứu) giải thích rằng dữ liệu không phân biệt được giữa việc cơ thể tiêu thụ hay chỉ là tiếp xúc bên ngoài — tức là tóc có thể đã dính vết cần sa đơn thuần do được chôn chung một chỗ. Ông cho rằng một xét nghiệm phòng thí nghiệm chuyên sâu về độc chất pháp y sẽ thỏa đáng hơn và hoàn toàn dễ thực hiện.
Tuy nhiên, bà Elisa Guerra Doce từ Đại học Valladolid (Tây Ban Nha), người từng viết nhiều nghiên cứu về việc sử dụng các chất biến đổi nhận thức thời tiền sử Châu Âu, lại có góc nhìn khác. Bà cho biết phân tích độc chất trong tóc không phải là phương pháp mới trong khảo cổ và đã nhiều lần được dùng để xác định việc tiêu thụ chất kích thích.
Trong email phản hồi, bà đánh giá cao nhóm tác giả vì đã chứng minh được rằng: "Cần sa không chỉ được chôn cất như một vật cúng tế funeral đơn thuần, mà thực sự đã được các cá nhân liên quan đến nghi thức mai táng tiêu thụ."
Theo 1news.co.nz – Lani Hoang