Hải quan New Zealand cảnh báo hoạt động buôn lậu thuốc lá đang trở nên có tổ chức, quy mô lớn và tinh vi hơn, trong khi Chính phủ cam kết ngăn chặn quốc gia này rơi vào cảnh chiến tranh băng đảng thuốc lá như tại Australia.
Bởi Ellen O'Dwyer của RNZ
Tuy nhiên, một giáo sư y tế công cộng cho biết mặc dù sự tham gia của tội phạm là một mối lo ngại, nhưng không có bằng chứng nào cho thấy sự gia tăng đột biến về quy mô của thị trường thuốc lá lậu.
Chánh thanh tra hải quan về gian lận và cấm vận Nigel Barnes cho biết số vụ thu giữ có xu hướng tăng lên trong thập kỷ qua, mặc dù có những biến động do các vụ triệt phá lớn.
Vào năm 2025, Hải quan đã thu giữ 11,1 triệu điếu thuốc lá và xì gà bất hợp pháp, cùng 5,4 tấn thuốc lá sợi, so với 9,2 triệu điếu thuốc lá và xì gà bất hợp pháp và 2,7 tấn thuốc lá sợi vào năm 2024.
Vào năm 2022, 4,8 triệu điếu thuốc lá và 3,6 tấn thuốc lá sợi đã bị thu giữ.
Ông Barnes cho biết số thuốc lá lậu bị thu giữ trong năm 2025 tương đương với khoảng 16 triệu đô la tiền trốn thuế.
"Đó chỉ mới là những thứ chúng tôi thu giữ được."
Ông cho biết thuốc lá lậu đang được bán tại đây với giá từ 20 đến 25 đô la tại các tiệm tạp hóa, cửa hàng rượu và các điểm bán lẻ tự phát trên khắp cả nước. Một bao thuốc hợp pháp có giá từ 40 đến 50 đô la.
"Rõ ràng là có một thị trường quy mô đáng kể ở Auckland, nhưng chúng tôi cũng đã xác định được các mạng lưới phân phối thuốc lá bất hợp pháp tại các trung tâm khu vực, xa tận Đảo Nam và Gisborne."
Ông Barnes cho biết sự gia tăng số vụ thu giữ một phần phản ánh việc tăng cường ngân sách 10,4 triệu đô la vào năm 2022 và việc thành lập một đội điều tra thuốc lá lậu chuyên trách.
Nhưng sự tham gia của các nhóm tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia và nghiêm trọng khiến ông lo ngại.
"Hoạt động buôn lậu thuốc lá vào New Zealand đang trở nên có tổ chức, quy mô lớn và tinh vi hơn."
Tội phạm đang ngày càng đưa thuốc lá vào các hoạt động ma túy và rửa tiền của chúng, ông nói, và những kẻ buôn lậu thường che đậy dưới danh nghĩa các công ty bình phong.
Các quan chức đã thu giữ ma túy, súng và các loại vũ khí khác, cũng như một lượng lớn tiền mặt trong các cuộc điều tra.
Vào năm 2023, Hải quan đã bắt giữ ba công dân Malaysia đến New Zealand để buôn lậu thuốc lá. Khi các quan chức điều tra sâu hơn, họ phát hiện bộ ba này cũng thực hiện hành vi tương tự tại Australia.
Các đặc vụ cũng phát hiện một cơ sở sản xuất thuốc lá lậu quy mô lớn vào năm 2024 tại Christchurch, nơi một người đàn ông đã nhập khẩu thuốc lá sợi dưới danh nghĩa là trà, lắp đặt máy móc để sản xuất từng điếu thuốc, vỏ hộp và nhãn mác thương hiệu.
Ông Barnes cho biết diễn biến của thị trường đen thuốc lá tại Australia là "đặc biệt đáng lo ngại" đối với New Zealand.
"Chúng tôi thường xuyên liên lạc với các đối tác Australia, và quỹ đạo của thị trường thuốc lá bất hợp pháp tại đó rất đáng báo động, chủ yếu là vì New Zealand và Australia có mức thuế tiêu thụ đặc biệt cao nhất khu vực Châu Á - Thái Bình Dương. Vì vậy, lý thuyết là nếu điều đó có thể xảy ra ở đó, nó cũng có thể xảy ra ở đây."
"Những vụ trấn lột và đánh bom xăng được báo cáo tại Australia đang khiến chúng tôi đặc biệt lo ngại."
Ông Barnes cho biết Hải quan đang làm mọi thứ có thể để ngăn chặn New Zealand đi theo con đường của Australia.
Tử vong, đe dọa và đánh bom xăng tại Australia
Tại Australia, thị trường đen thuốc lá đã phát triển thành một thị trường tội phạm bạo lực và tăng trưởng nhanh chóng, đến mức các băng đảng đối thủ đang tranh giành và đe dọa các nhà bán lẻ để ép bán các sản phẩm lậu.
Các nhóm tội phạm đã thực hiện hơn 200 vụ phóng hỏa tại các cửa hàng bán lẻ và ít nhất ba vụ giết người kể từ năm 2023, Ủy ban Tình báo Tội phạm Australia cho biết.
Cơ quan này phát hiện thuốc lá lậu liên quan đến tội phạm có tổ chức đã gây thiệt hại cho nền kinh tế Australia khoảng 4 tỷ đô la Úc (4,8 tỷ đô la NZ) trong giai đoạn 2023-2024.
Phó giáo sư về tư pháp hình sự tại Đại học Bond, Tiến sĩ Terry Goldsworthy, cho biết thị trường đen đã thâm nhập vào hầu hết các vùng của đất nước.
"Trước đây nó chỉ là vấn đề tại một vài bang – nhưng hiện nay chúng ta đã thấy phản ứng từ hầu hết mọi bang của Australia nhằm nỗ lực giải quyết vấn đề này."
Vấn nạn này đã thúc đẩy việc thành lập nhóm quốc gia chuyên trách về Thuốc lá do chính quyền Albanese thành lập, ông Goldsworthy cho biết, dẫn đầu bởi Lực lượng Biên giới Australia và sự tham gia của cảnh sát mọi bang.
Ông Goldsworthy nói rằng các chiến thuật phóng hỏa và trấn lột đã gây ra lo ngại trong nhiều cộng đồng.
"Chúng sẽ đến đó, uy hiếp mọi người và bắt họ bán sản phẩm của mình; nếu họ không bán, chúng sẽ hành hung nhân viên hoặc ném bom xăng để triệt hạ việc kinh doanh."
Steve Symon, người đứng đầu nhóm cố vấn cấp bộ trưởng về tội phạm có tổ chức vào năm ngoái, cho biết New Zealand có nguy cơ đi theo vết xe đổ của Australia vào một thị trường đen tội phạm nghiêm trọng.
"Những gì đang xảy ra ở đó sẽ xảy ra ở New Zealand trong vòng 12-18 tháng tới, vì các điều kiện của chúng ta thực sự tương đồng – xét về mức độ sẵn sàng chi trả giá cao cho các chất cấm, cho dù đó là ma túy đá hay cocaine, và điều tương tự cũng diễn ra với thuốc lá."
Ông cho biết việc các nhóm tội phạm có tổ chức ở Australia đang thiết lập cơ sở tại đây cũng là một điều đáng báo động.
"Những gì chúng ta thấy ở Australia – rất có khả năng chúng ta cũng sẽ thấy ở đây."
Ông nói rằng thuốc lá lậu đang tài trợ cho các hoạt động của tội phạm có tổ chức nghiêm trọng hơn, và New Zealand cần giải quyết vấn đề này một cách khẩn cấp.
"Đây không chỉ là việc bạn mua được một bao thuốc lá rẻ, mà thực chất bạn đang đóng góp cho những kẻ có động cơ đưa những loại hình tội phạm tồi tệ nhất vào cộng đồng."
Quy mô thị trường đen còn gây tranh cãi
Quy mô thị trường bất hợp pháp của New Zealand vẫn chưa rõ ràng, với các nghiên cứu được hỗ trợ bởi các nhóm khác nhau đưa ra những ước tính khác biệt rất lớn.
Một nghiên cứu từ năm 2025, được ủy quyền bởi Imperial Tobacco New Zealand và British American Tobacco New Zealand, tuyên bố thị trường lậu ở mức 25%, nhưng chuyên gia y tế Chris Bullen cho biết nghiên cứu của ông từ năm 2023 cho thấy nó có khả năng chỉ từ 5% đến 7%.
"Đó là một giao dịch bất hợp pháp, một hoạt động lén lút, nên rất khó để nắm bắt chính xác những gì đang diễn ra."
Vị giáo sư về y tế công cộng tại Đại học Auckland cho biết không có bằng chứng rõ ràng về sự gia tăng đột biến của thị trường đen ở New Zealand, và tỷ lệ hút thuốc đang giảm dần trong dân số.
Ông nói rằng việc tăng giá các sản phẩm thuốc lá đã có tác động mạnh mẽ đến việc giảm thói quen hút thuốc và cải thiện sức khỏe người dân.
Việc Hải quan thu giữ được nhiều hơn không nhất thiết có nghĩa là vấn đề đang tồi tệ hơn, ông Bullen nói, mà cho thấy các sĩ quan đang làm tốt hơn việc chặn hàng tại biên giới.
New Zealand có môi trường thuốc lá khác với Australia, nơi mà thuốc lá điện tử là bất hợp pháp, và quốc gia đó cũng nằm gần thị trường châu Á hơn, ông cho biết.
Điều ông mong muốn là đầu tư nhiều hơn vào nghiên cứu giám sát thị trường đen để có thể đo lường các xu hướng theo thời gian.
"Nó giống như việc giám sát nước thải để tìm ma túy đá - đó là một việc hợp lý nên làm để theo dõi những gì đang diễn ra trong dân chúng, thay vì chỉ hy vọng rằng nó sẽ tự biến mất."
"Tôi nghĩ chính phủ nên thận trọng nhận thức rằng ở phía bên kia đại dương, đó là một vấn đề lớn."
Bộ trưởng Hải quan Casey Costello cho biết việc tăng cường thu giữ là tín hiệu cho thấy đất nước đang đối mặt với một thị trường đen đang phát triển.
"Chúng tôi nhận thức rất rõ về những gì đã xảy ra tại Australia, nơi chúng ta thấy sự bùng nổ quy mô thị trường đen thuốc lá và những thách thức đi kèm từ các nhóm tội phạm thúc đẩy sự bùng nổ đó."
"Chúng ta không thể để điều đó xảy ra ở đây."
Bà cho biết Chính phủ sẽ sử dụng tất cả các công cụ có thể để triệt phá các nhóm tội phạm có tổ chức.
"Cũng có thêm các lựa chọn về quy định trong chế độ kiểm soát thuốc lá để hỗ trợ nỗ lực giải quyết việc bán thuốc lá lậu."
"Tôi đã yêu cầu Bộ Y tế tư vấn thêm về cách tăng cường chế độ quản lý để kiểm soát hiệu quả việc bán thuốc lá lậu đã lọt được vào New Zealand."
Theo 1news.co.nz - Hani Dang