Chính sách áp trần giá vé giao thông công cộng – kế hoạch trọng điểm của Đảng Lao động New Zealand – đang đối mặt với sự nghi ngờ lớn từ dư luận. Ông Tangi Utikere liên tục bị chất vấn về tính xác thực của con số "tiết kiệm 25 NZD mỗi tuần" cho một hành khách thông thường.
Theo chính sách được công bố bởi Thủ lĩnh Đảng Lao động Chris Hipkins, chi phí di chuyển bằng phương tiện công cộng hàng tuần sẽ được giới hạn ở mức 20 NZD tại Auckland, Wellington, Christchurch và 10 NZD tại các khu vực khác. Khi hành khách đạt đến mức trần này, tất cả các chuyến đi tiếp theo trong tuần sẽ hoàn toàn miễn phí.
Mâu thuẫn trong số liệu thống kê
Xuất hiện trên chương trình Q+A, ông Utikere đã chật vật trong việc giải thích các số liệu cốt lõi của chính sách. Ông thừa nhận khoản tiền tiết kiệm này sẽ không áp dụng cho tất cả mọi người vào mỗi tuần, nhưng khẳng định phần lớn người dân vẫn được hưởng lợi.
"Hàng trăm nghìn người sẽ được lợi", ông Utikere phát biểu, dẫn chứng con số khoảng 1,3 triệu người có sử dụng phương tiện công cộng ít nhất một lần trong năm.
Tuy nhiên, khi MC Jack Tame chỉ ra khoảng cách quá lớn giữa ngân sách triển khai chỉ 65 triệu NZD và mức tiết kiệm khổng lồ được quảng cáo, ông Utikere buộc phải thừa nhận: Số lượng "hàng trăm nghìn người" không phải là lượng khách được hưởng lợi mỗi tuần, mà là tổng số người tích lũy được ưu đãi tại một thời điểm nào đó trong năm khi họ tham gia mạng lưới giao thông.
Đảng Lao động ước tính mức tiết kiệm trung bình rơi vào khoảng 25 NZD/tuần (hơn 1.200 NZD/năm) – cụ thể là 30 NZD ở Auckland, 25 NZD ở Wellington và 10 NZD ở Christchurch. Tại các trung tâm nhỏ hơn, con số dao động từ 11 NZD (Gisborne) đến 33 NZD (Palmerston North và Whanganui). Dù vậy, phía Đảng Lao động cũng đính kèm lưu ý rằng "mức tiết kiệm thực tế sẽ thay đổi tùy thuộc vào tuyến đường và tần suất di chuyển".
Người giàu được hưởng lợi nhiều nhất?
Ông Utikere tiếp tục bị dồn vào thế bí trước câu hỏi: Liệu gói trợ cấp toàn dân này có đang làm giàu thêm cho những hành khách có điều kiện kinh tế tốt?
MC Jack Tame đã lấy ví dụ về tuyến phà East-by-West tại Wellington, kết nối khu ngoại ô giàu có Eastbourne với trung tâm thành phố. Hiện tại, vé tuần 10 chuyến trên tuyến này có giá 110 NZD. Nếu chính sách của Đảng Lao động được áp dụng, ngân sách nhà nước sẽ phải bù chi tới 90 NZD cho mỗi hành khách sau khi chạm mức trần 20 NZD.
Trước câu hỏi liệu đây có phải là cách sử dụng tiền thuế hiệu quả, ông Utikere né tránh trả lời trực tiếp: "Điều quan trọng là chính sách này khả thi để triển khai... Tôi chấp nhận việc một số người sẽ được hưởng lợi nhiều hơn và một số người ít hơn, nhưng suy cho cùng, đây là sự hỗ trợ thiết thực cho chi phí sinh hoạt của các hộ gia đình đang gặp khó khăn."
Đáng chú ý, vị phát ngôn viên vận tải của Đảng Lao động thừa nhận ông chưa đọc văn bản khuyến nghị từ Bộ Giao thông Vận tải công bố hồi tháng 3. Văn bản đó nêu rõ: "Không khuyến khích trợ cấp giá vé trên diện rộng vì kém hiệu quả, dẫn đến việc nhiều người không có nhu cầu hỗ trợ vẫn nhận được tiền từ ngân sách".
Nguồn vốn 65 triệu NZD đến từ đâu?
Một dấu hỏi lớn khác là cách chính sách này vận hành song song với các mức trần hiện tại của các địa phương. Auckland đang áp trần tuần ở mức 50 NZD và Christchurch là 30 NZD. Theo kế hoạch của Đảng Lao động, chính phủ sẽ bù phần chênh lệch cho các hội đồng thành phố để kéo giá vé xuống mức 20 NZD.
Theo báo cáo từ Newsroom, dữ liệu tính toán của Đảng Lao động phụ thuộc hoàn toàn vào mô hình từ năm 2023 của Cơ quan Giao thông Auckland – thời điểm trước khi thành phố này tự áp mức trần riêng. Mô hình cũ dự đoán mức trần 20 NZD sẽ giúp tăng 6% lượng khách, làm giảm 16,4 triệu NZD doanh thu từ vé nhưng bù lại được 12,9 triệu NZD từ các chuyến đi mới, khiến chi phí thực tế chỉ còn khoảng 3,5 triệu NZD.
Khi được hỏi làm thế nào để ngăn các hội đồng thành phố trục lợi bằng cách hủy bỏ các gói kích cầu hiện tại để "đổ gánh nặng" tài chính lên chính phủ, ông Utikere bày tỏ hy vọng các bên sẽ "làm việc có trách nhiệm" và cho biết cần thảo luận thêm trước khi thực thi.
Về nguồn kinh phí 65 triệu NZD, ông Utikere gợi ý sẽ cắt giảm từ ngân sách bảo trì đường bộ và tái đánh giá chương trình xây dựng đường cao tốc. Ông cho rằng tiền đang bị lãng phí vào việc sửa đi sửa lại một ổ gà nhiều lần: "Một số ổ gà được vá tới 2, 3, 4, thậm chí 5 lần. Người dân kỳ vọng chúng ta chỉ cần sửa một lần duy nhất và làm đúng ngay từ đầu."
Số phận của các dự án giao thông lớn
Đối với dự án Đường cao tốc Northland (đoạn Warkworth đến Te Hana) với quy mô 4 làn xe trị giá lớn, ông Utikere khẳng định Đảng Lao động sẽ không hủy bỏ vì dự án mang lại lợi ích lớn cho khu vực, đồng thời cam kết tôn trọng các hợp đồng đã ký kết.
Tuy nhiên, ông tỏ ra mập mờ trước khả năng khôi phục các chính sách xanh bị chính phủ đương nhiệm hủy bỏ. Khi được hỏi về việc tái áp dụng chương trình giảm giá xe điện hay hồi sinh dự án đường sắt nhẹ Auckland, ông Utikere đều từ chối cam kết và khẳng định: "Trọng tâm duy nhất của chúng tôi hiện tại là chính sách áp trần giá vé giao thông công cộng."
Theo 1news.co.nz – Lani Hoang