Chỉ trong đúng một ngày, cách người dân New Zealand di chuyển bằng đường hàng không đã hoàn toàn thay đổi.
Tuần này đánh dấu kỷ niệm 25 năm vụ tấn công khủng bố ngày 11 tháng 9 năm 2001 tại Mỹ, sự kiện thảm khốc đã cướp đi sinh mạng của gần 3.000 người.
Vào ngày 11 tháng 9 năm 2001, cách chúng ta di chuyển đã thay đổi một cách sâu sắc và không bao giờ còn như trước nữa. Nguồn ảnh: RNZHai công dân New Zealand cũng đã thiệt mạng trong ngày hôm đó: Alan Beaven — một luật sư môi trường gốc New Zealand hi sinh trên chuyến bay bị khống chế Flight 93, và John Lozowsky — một công dân mang hai quốc tịch Mỹ - New Zealand tử nạn trong vụ sụp đổ Tòa tháp Đôi.
Trước năm 2001, thế giới từng ghi nhận nhiều vụ bắt giữ và nổ bom máy bay. Tuy nhiên, những gì xảy ra trong ngày hôm đó là một kịch bản hoàn toàn mới và vô cùng đáng sợ.
Ông Fred Stein, Phó Giám đốc An ninh Hàng không thuộc Cục Hàng không Dân dụng New Zealand (CAA) — cơ quan thiết lập các tiêu chuẩn an toàn và an ninh thông qua Dịch vụ An ninh Hàng không (AvSec) — chia sẻ:
"Trước ngày 11/9, ngành hàng không chúng tôi khó có thể tưởng tượng ra một kịch bản tấn công như vậy. Nhưng giờ đây, chúng tôi không chỉ hình dung được mà còn sẵn sàng tiếp nhận thực tế rằng: những điều chưa từng xảy ra trong quá khứ hoàn toàn có thể trở thành hiện thực."
Người bộ hành đứng bên bờ sông ở Brooklyn nhìn qua Dòng sông Đông (East River) hướng về phía Tòa tháp Đôi của Trung tâm Thương mại Thế giới đang bốc cháy ở hạ khu Manhattan, New York vào ngày 11 tháng 9 năm 2001. Ảnh: HENNY RAY ABRAMS / AFPBối cảnh di chuyển bằng máy bay trong quá khứ
Hầu hết những người dưới 30 tuổi hiện nay khó có thể hình dung việc đi lại bằng đường hàng không trước ngày 11/9/2001 lại khác biệt đến thế nào. Thời điểm đó, các chuyến bay nội địa tại New Zealand hầu như không áp dụng bất kỳ quy trình kiểm tra an ninh thực tế nào, trong khi tiêu chuẩn kiểm tra đối với các chuyến bay quốc tế cũng nới lỏng hơn rất nhiều so với hiện tại.
"Thời đó có rất ít sân bay lắp đặt hệ thống kiểm tra, và quy trình này cũng chỉ mới bắt đầu ở mức rất sơ khai," ông Stein cho biết. "Thiết bị duy nhất lúc bấy giờ là cổng từ quét an ninh, máy dò kim loại cầm tay và các dòng máy soi X-ray hết sức đơn giản."
Người thân có thể thoải mái đi ra tận cửa khởi hành để đưa tiễn hoặc đón gia đình. Hành khách không cần lo lắng về việc mang theo chai nước qua cổng kiểm tra, cũng không phải đến sân bay trước nhiều giờ đối với các chuyến bay quốc tế.
"Bạn gần như chỉ cần xuất trình vé là có thể bước lên máy bay," một tài khoản Reddit gần đây chia sẻ khi hồi tưởng về trải nghiệm di chuyển tại New Zealand trước thời điểm 11/9.
Theo AvSec, ngày nay chỉ còn các chuyến bay nội địa chặng ngắn sử dụng dòng máy bay dưới 90 chỗ ngồi (chủ yếu là tàu bay cánh quạt ATR) là không bắt buộc kiểm tra an ninh.
Ông Stein từng làm việc 20 năm tại Cơ quan An ninh Vận tải Mỹ (TSA) — tổ chức được thành lập ngay sau thảm họa 11/9 — trước khi chuyển sang làm việc cho CAA tại New Zealand. Các vụ tấn công bằng máy bay thương mại năm đó đạt quy mô chưa từng có trong lịch sử.
"Đó là lần đầu tiên một chiếc máy bay thương mại bị biến thành một vũ khí hủy diệt," ông nhấn mạnh.
Dù từng xảy ra những thảm kịch đẫm máu như vụ nổ bom chuyến bay Lockerbie năm 1988 tại Anh khiến 270 người thiệt mạng, "đây là lần đầu tiên những kẻ thủ ác trên khoang có mục đích duy nhất là biến chính chiếc máy bay đó thành vũ khí."
Jeff và Sandy Stewart đến từ Pittsburg, bang Pennsylvania, ôm chặt lấy nhau vào ngày 11 tháng 8 năm 2002 khi nhìn những hình thiên thần đại diện cho các hành khách trên Chuyến bay 93 tại khu tưởng niệm tạm thời nhìn ra hiện trường vụ rơi máy bay ở Shanksville, bang Pennsylvania. Ảnh: SHAWN THEW / AFPThay đổi lớn nhất sau thảm họa 11/9
Quét sinh trắc học an ninh, kiểm tra giày, gia cố cửa phòng lái — tất cả đều là hệ quả trực tiếp từ sự kiện 11/9. Tuy nhiên, thay đổi mang tính bước ngoặt nhất lại nằm ở tư duy di chuyển.
Tất cả xuất phát từ cách chúng ta nhìn nhận về an toàn hàng không.
"Một kịch bản tấn công giống hệt ngày 11/9 gần như chắc chắn sẽ thất bại nếu xảy ra ở thời điểm hiện tại," ông Stein nhận định. "Lý do lớn nhất là vì tâm lý và phản xạ của hành khách đã thay đổi. Hành khách sẽ không ngồi yên để bản thân bị biến thành vũ khí trong tay những kẻ hung hãn cầm dao."
Một trong những sự kiện mang tính bước ngoặt trong ngày hôm đó là việc các hành khách trên chuyến bay United Airlines Flight 93 đã dũng cảm chống trả lại nhóm cướp biển hàng không. Chiếc máy bay sau đó đã rơi xuống một cánh đồng ở Pennsylvania thay vì lao vào mục tiêu dự định tại thủ đô Washington, D.C., khiến toàn bộ 37 hành khách và 4 kẻ khống chế thiệt mạng. Alan Beaven — công dân gốc New Zealand — là một trong những người hùng trên chuyến bay đó.
Chuyến bay Flight 93 "đã tạo ra một bước ngoặt thức tỉnh," ông Stein nói. Câu chuyện này sau đó được chuyển thể thành nhiều cuốn sách và bộ phim, góp phần chuyển dịch hình ảnh hành khách từ những người di chuyển thụ động trở thành một lớp an ninh chủ động bảo vệ chuyến bay.
"Hành khách đã liên tục chứng minh trong các sự kiện hàng không sau đó rằng họ sẽ không chịu khoanh tay đứng nhìn. Họ sẵn sàng đứng lên đấu tranh để tự bảo vệ mình. Đây là điều chưa từng được tính đến trước sự kiện 11/9."
Trong những năm qua, đã có nhiều trường hợp hành khách trực tiếp tham gia khống chế mối đe dọa. Điển hình như vụ "tên trùm gài bom trong giày" Richard Reid tìm cách kích nổ một chuyến bay hướng về Miami vào tháng 12/2001 — hắn đã bị hành khách quật ngã ngay khi vừa tấn công tiếp viên.
Hay như mới tuần trước, một hành khách gây mất trật tự trên chuyến bay của American Airlines đã bị các hành khách khác phối hợp khống chế và dùng băng dính cố định vào ghế ngồi sau khi người này có hành vi hành hung những người xung quanh.
Phi hành đoàn hiện nay cũng được huấn luyện để xử lý tình huống chủ động hơn.
"Phi hành đoàn luôn mang theo dây rút nhựa và băng dính chuyên dụng. Họ biết rằng họ có thể huy động sự hỗ trợ từ hành khách khi xảy ra tình huống bất thường và nguy hiểm," ông Stein cho biết. "Ngay cả khi không đến mức cướp máy bay, nếu có hành vi đe dọa an toàn chuyến bay, hành khách sẽ phản ứng ngay lập tức."
Chia sẻ với RNZ, Thứ trưởng Bộ Giao thông Vận tải New Zealand, ông James Meager cho biết Cục Hàng không Dân dụng đang "liên tục đánh giá môi trường đe dọa và phối hợp với các đối tác trong nước lẫn quốc tế nhằm đảm bảo các quy định an ninh của New Zealand luôn phù hợp và tương xứng với thực tế."
Bảng thông báo tại Sân bay Los Angeles phát đi tin tức đóng cửa sân bay sau vụ tấn công khủng bố được cho là có sự phối hợp nhằm vào Tòa tháp Đôi Trung tâm Thương mại Thế giới ở New York và Lầu Ngũ Giác (Bộ Quốc phòng) tại Washington D.C. ngày 11 tháng 9 năm 2001. Ảnh: GERARD BURKHART / AFPBối cảnh thay đổi cục diện chỉ trong một ngày
Vụ tấn công 11/9 diễn ra vào rạng sáng ngày 12/9 theo giờ New Zealand. Chuyến bay của Thủ tướng Helen Clark sang Hồng Kông để chuẩn bị cho chuyến thăm châu Âu đã phải nhanh chóng hủy bỏ.
Cựu phát thanh viên Geoff Robinson của RNZ khi đến làm việc lúc 4:30 sáng đã nhận ra một trong những sự kiện lớn nhất thế kỷ đang diễn ra. Chia sẻ với tờ Stuff vào năm 2021, ông nhớ lại: "Tôi còn nhớ Kim Hill đã nói: 'Thế giới sẽ không bao giờ còn như cũ sau sự kiện này', và cô ấy đã hoàn toàn đúng."
Hàng loạt chuyến bay trên toàn thế giới bị cấm bay, trong khi chính phủ các nước hối hả thắt chặt an ninh tại các sân bay.
Trong cuốn sách kỷ niệm 40 năm thành lập xuất bản năm 2017, Dịch vụ An ninh Hàng không New Zealand đã mô tả 11/9 là cột mốc "an ninh hàng không thay đổi chỉ sau một đêm".
Đúng 11 giờ sáng cùng ngày, Nội các New Zealand đã ra lệnh áp dụng quy trình kiểm tra an ninh khẩn cấp trên toàn quốc đối với các chuyến bay nội địa, đòi hỏi sự gia tăng đột biến về nhân lực tại các sân bay. Lực lượng Quốc phòng đã được huy động để hỗ trợ lực lượng AvSec tại ba sân bay lớn: Auckland, Wellington và Christchurch.
Nhiều nhân viên AvSec, cảnh sát và các lực lượng liên quan đã làm việc xuyên đêm để triển khai quy trình kiểm tra nghiêm ngặt.
Không phải ai cũng thoải mái với việc tăng cường kiểm tra hay tình trạng chậm chuyến. Cuốn sách của AvSec ghi nhận việc hành khách thời đó mang theo những vật dụng lên máy bay mà ngày nay không ai có thể hình dung nổi: "AvSec đã thu giữ hàng thùng đầy đủ các loại vật dụng — từ dao, kéo, búa, dao rọc giấy cho đến cả súng ngắn."
Sự kiện 11/9 đã thúc đẩy việc hình thành các tiêu chuẩn an ninh toàn cầu do Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO) thiết lập.
"Trước ngày 11/9, mức độ quan tâm của ICAO đến vấn đề an ninh là rất nhỏ. Giờ đây, đó đã trở thành một phần cốt lõi trong hoạt động và quy định mà họ ban hành cho cộng đồng quốc tế," ông Stein nhận xét. "Dù ở bất kỳ thể chế chính trị nào, an ninh vẫn là mẫu số chung mà tất cả các quốc gia đều coi trọng."
Thảm họa này đã buộc các quốc gia phải tăng cường hợp tác quốc tế để bảo vệ an ninh bầu trời. "Rất ít vụ tấn công thực sự xuất phát từ chính quốc gia là mục tiêu của vụ tấn công đó. Chúng ta sống trong một thế giới kết nối, và chúng ta phải hợp tác để giữ an toàn cho nhau."
Đến cuối tháng 10 năm đó, Bộ trưởng Bộ Giao thông Vận tải lúc bấy giờ là ông Mark Gosche chính thức tuyên bố quy trình kiểm tra an ninh nội địa sẽ trở thành quy định vĩnh viễn.
Ngoài ra, nhiều quy định mới tiếp tục ra đời theo thời gian. Sau âm mưu đe dọa kích nổ chất lỏng ngụy trang thành nước giải khát tại Anh vào năm 2006, các quy định nghiêm ngặt về việc mang chất lỏng, bình xịt và chất gel đã được áp dụng phổ biến trong quy trình kiểm tra an ninh.
Trải nghiệm tại sân bay đã thay đổi một cách kinh ngạc kể từ năm 2001. Ảnh: RNZ / Kim Baker-WilsonAn ninh hàng không liên tục biến đổi trong tương lai
Những thay đổi trong 25 năm qua trải dài từ các biện pháp trực quan — như máy quét toàn thân công nghệ cao (AIT) yêu cầu hành khách giơ tay qua đầu — cho đến những cải tiến ẩn sau hậu trường trong quy trình soi chiếu hành lý.
Sau các sự kiện buồng lái bị xâm nhập, hệ thống cửa phòng lái gia cường và rào chắn phụ đã được lắp đặt. Lực lượng "sĩ quan phát hiện hành vi" cũng được đào tạo để nhận biết những "dấu hiệu nghi vấn" từ hành khách.
"Chúng ta may mắn được sống trong một môi trường ít rủi ro hơn so với nhiều nơi khác trên thế giới," ông Stein chia sẻ.
Tuy nhiên, New Zealand cũng không hoàn toàn miễn nhiễm với các sự cố an ninh hàng không. Năm 2008, Asha Abdille — một tị nạn người Somalia — đã tìm cách khống chế một chuyến bay của Air New Zealand đi từ Blenheim đến Christchurch. Sự cố này đã dẫn đến cuộc rà soát của Bộ Giao thông Vận tải cùng hàng loạt khuyến nghị nhằm tiếp tục thắt chặt an ninh.
Năm 2011, giám sát viên Nick Fox (bên phải) cùng một nhân viên khác thuộc Cơ quan An ninh Vận tải Mỹ (TSA) đang minh họa cách hoạt động của máy quét toàn thân công nghệ cao (AIT) tại Las Vegas, Nevada. Ảnh: ETHAN MILLER / AFP"Các mối đe dọa không ngừng tiến hóa," ông Stein nhấn mạnh. Những kịch bản không ai nghĩ tới vào năm 2001 — như tấn công bằng thiết bị bay không người lái (drone), tấn công mạng hay mối đe dọa từ trí tuệ nhân tạo (AI) — hiện đều phải được tính đến.
Các tổ chức như AvSec phải vừa giải quyết các rủi ro mới, vừa đảm bảo tính cân bằng để không ảnh hưởng đến các hoạt động di chuyển hợp pháp của người dân.
Trong tương lai gần, các thiết bị quét toàn thân vốn tốn thời gian sẽ sớm được nâng cấp. "Chúng ta sắp sửa triển khai công nghệ quét AIT dạng cổng đi qua. Thiết bị này vừa giữ được tốc độ di chuyển nhanh như cổng từ thông thường, vừa đạt hiệu quả kiểm tra cao của công nghệ AIT," ông Stein cho biết.
Phó Giáo sư Luật Grant Morris tại Đại học Victoria nhận định, những thay đổi trong ngành hàng không sau sự kiện 11/9 sẽ tồn tại vĩnh viễn vì hai lý do: "Thứ nhất, nguy cơ khủng bố vẫn luôn thường trực. Thứ hai, nếu nới lỏng quy định mà sự cố xảy ra, cơ quan chức năng sẽ phải chịu trách nhiệm hoàn toàn vì đã hạ thấp tiêu chuẩn an ninh."
Sự kiện xảy ra cách đây 25 năm đã buộc các cơ quan an ninh phải tư duy tầm vóc và thông minh hơn.
"Ý niệm về việc ai đó bước lên máy bay, sẵn sàng hy sinh bản thân để biến chiếc máy bay thành vũ khí là điều hoàn toàn xa lạ trước ngày 11/9... nhưng giờ đây đã trở thành một phần ăn sâu vào tư duy an ninh hàng không. Chúng tôi cởi mở hơn trong việc hình dung các kịch bản, bởi chúng tôi biết rằng kẻ xấu cũng sẽ dùng trí tưởng tượng của chúng để tấn công," ông Stein kết luận.
Theo rnz.co.nz – Lani Hoang