Đang từng ngày chiến đấu với căn bệnh ung thư hiếm gặp và cực kỳ hung tợn, Andrew Winder – một cựu thợ điện – muốn cảnh báo đến các thợ kỹ thuật và người tự sửa chữa nhà cửa (DIY) về mối nguy hiểm từ loại bụi độc hại này. Dù đã bị cấm cả thập kỷ, chất độc ấy vẫn âm thầm tồn tại ngay trong chính ngôi nhà của chúng ta.
Andrew Winder (Ảnh ghép: Callum Lloyd) (Nguồn: 1News)Tác giả: Mava Moayyed
Andrew Winder mắc phải mesothelioma dạng sarcomatoid (ung thư màng trung biểu mô thể sarcoma) – biến thể hiếm gặp nhưng hung hãn nhất của căn bệnh ung thư do tiếp xúc với asbestos (băng-phiến/thạch miên).
"Điều này hoàn toàn có thể phòng tránh được," người đàn ông 49 tuổi chia sẻ. "Tôi không muốn có thêm bất kỳ ai phải gục ngã vì căn bệnh tàn khốc này nữa."
Andrew Winder cùng người vợ 24 năm gắn bó, bà Cherie. (Nguồn: TVNZ)Những năm đầu độ tuổi 20, Winder bắt đầu học nghề điện tại Invercargill – nơi ông hiện đang sinh sống. Một trong những công việc đầu tiên của ông là nâng cấp các bảng điện cũ. Công việc này đòi hỏi phải khoan trực tiếp vào các tấm bảng đế màu tối phía sau.
Các tấm bảng đó có chứa asbestos, nhưng ông hoàn toàn không hay biết.
Andrew Winder từng khoan vào hàng trăm tấm bảng điện như thế này tại các ngôi nhà ở Invercargill mà không hề hay biết lớp bụi mình hít phải có chứa chất độc chết người. (Nguồn: TVNZ)"Tôi đã khoan hàng trăm tấm như thế," ông nhớ lại. "Tôi biết nhiều người sẽ bảo đó là kiến thức phổ thông, nhưng nó chỉ là 'phổ thông' nếu bạn thực sự biết vật liệu nào có chứa asbestos."
Ông cho biết các nguy cơ chưa bao giờ được đưa ra thảo luận. "Chúng tôi chưa từng có buổi họp nào về an toàn lao động hay các mối nguy hại. Chúng tôi chỉ được dạy phải nhào vào làm thật nhanh, thật hiệu quả rồi rút lui."
Hàng trăm người tiếp tục thiệt mạng mỗi năm
Theo ước tính của cơ quan quản lý an toàn lao động WorkSafe, asbestos cướp đi mạng sống của khoảng 220 người dân New Zealand mỗi năm. Đây chính là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do tai nạn và bệnh nghề nghiệp tại quốc gia này.
Từ năm 2005 đến nay, Cơ quan Bồi thường Tai nạn New Zealand (ACC) đã chấp nhận hơn 3.200 đơn bồi thường liên quan đến asbestos và chi trả hơn 320 triệu NZD.
Dữ liệu do hãng tin 1News thu thập cho thấy, riêng năm ngoái ACC đã chi tới 25 triệu NZD cho các yêu cầu bồi thường liên quan đến asbestos – mức cao nhất trong vòng hai thập kỷ qua. Dự báo khoản chi trả này vẫn sẽ ở mức khổng lồ trong ít nhất một thập kỷ tới.
'Vật liệu kỳ diệu' đi kèm cái bẫy chết người
Asbestos là một loại khoáng chất tự nhiên được con người khai thác và sử dụng hàng ngàn năm qua. Các nhà khảo cổ thậm chí đã tìm thấy dấu vết của nó trong đồ gốm thời Đồ Đá.
Từng được ca tụng là sản phẩm kỳ diệu, các sợi asbestos chrysotile (băng-phiến trắng) được khai thác từ đá tự nhiên. (Nguồn: istock.com)Phải đến cuối thế kỷ 19, khi hoạt động khai thác quy mô lớn bùng nổ, các nhà sản xuất mới bắt đầu quảng cáo asbestos như một "vật liệu kỳ diệu". Nó xuất hiện trong mọi thứ: từ cầu là, rèm cửa cho đến tường và trần nhà.
Các tấm lót cách nhiệt trên cầu là (bàn ủi) thường được làm từ asbestos. (Nguồn: 1News)Phó Giáo sư Terri-Ann Berry, một chuyên gia về asbestos, giải thích lý do vật liệu này từng phổ biến:
"Nó cực kỳ bền, chịu nhiệt tốt, cách âm tuyệt vời, lại tương đối rẻ và nguồn cung dồi dào."
Phó Giáo sư Terri-Ann Berry sử dụng mô hình nhà búp bê để chỉ cho phóng viên Mava Moayyed thấy những nơi asbestos có thể ẩn nấp trong ngôi nhà của chúng ta. (Nguồn: TVNZ)Những cảnh báo đầu tiên về sự nguy hiểm của asbestos đã xuất hiện từ năm 1930, khi một báo cáo của Chính phủ Anh liên kết bụi asbestos với các bệnh phổi nghiêm trọng ở công nhân nhà máy. Đến đầu những năm 1960, các nghiên cứu đã chứng minh loại bụi này gây ra ung thư phổi và ung thư màng trung biểu mô.
Thế nhưng, asbestos vẫn tiếp tục được sử dụng rộng rãi trong nhiều thập kỷ sau đó.
New Zealand chính thức cấm nhập khẩu tất cả các loại asbestos và sản phẩm chứa chất này vào năm 2016. Tuy nhiên, bà Berry cho biết lúc đó chất độc này đã phủ kín hầu hết các công trình xây dựng trên toàn quốc. "Chúng ta đã nhập khẩu quá nhiều trong những năm 70 và 80," bà nói.
Thước phim từ năm 1991 ghi lại cảnh một kiện hàng asbestos nhập khẩu vào New Zealand đang được công nhân xé mở thủ công. (Nguồn: TVNZ)Sát thủ ẩn nấp trong từng hạt bụi
WorkSafe cho biết các công trình xây dựng hoặc cải tạo trước năm 2000 tại New Zealand có nguy cơ rất cao chứa asbestos. Các công trình xây sau thời gian này có tỷ lệ thấp hơn nhưng không thể loại trừ hoàn toàn.
Chuyên gia Berry nhấn mạnh: Nếu asbestos còn nguyên vẹn và được bảo quản tốt thì mức độ rủi ro sẽ thấp hơn. Ngôi nhà của chính bà cũng dùng tấm ốp chứa asbestos, nhưng bà luôn sơn phủ kín và dặn thợ kỹ thuật tuyệt đối không khoan hay dùng máy phun rửa áp lực cao lên bề mặt.
Mối nguy hiểm thực sự chỉ bùng phát khi nó bị tác động.
Các sợi asbestos có kích thước siêu vi, mắt thường không thể nhìn thấy.
Quá trình xử lý và di dời asbestos khỏi trần nhà – một trong những vị trí thường gặp nhất. (Nguồn: TVNZ)"Khi bạn khoan cắt, bạn không chỉ phát tán một sợi mà là hàng trăm nghìn sợi bụi. Khi hít phải, chúng đi sâu vào tận đáy phổi. Và vì quá nhỏ, cơ thể hầu như không thể tự đào thải chúng ra ngoài."
Những sợi độc hại này còn có thể di chuyển và phá hủy lớp màng bao bọc các cơ quan nội tạng. Bệnh ung thư xuất hiện ở lớp màng này được gọi là ung thư màng trung biểu mô ác tính – căn bệnh có tiên lượng rất xấu.
Các bệnh lý liên quan đến asbestos thường ủ bệnh trong thời gian rất dài, từ 15 đến 40 năm. Tiếp xúc càng nhiều, rủi ro càng cao, nhưng hiện chưa có ngưỡng tiếp xúc nào được coi là an toàn. WorkSafe cảnh báo chỉ cần một lần tiếp xúc nặng cũng đủ gây ra các biến chứng sức khỏe nghiêm trọng nhiều năm sau đó.
Biển cảnh báo nguy hiểm trong quá trình di dời asbestos khỏi các tòa nhà trường học. (Nguồn: TVNZ)"Tôi thậm chí chưa từng nghe tên căn bệnh ung thư này"
Năm 2020, ông Winder bắt đầu xuất hiện triệu chứng đau ngực dữ dội và khó thở.
Sau hàng loạt xét nghiệm và sinh thiết, ông nhận kết quả chẩn đoán mắc bệnh ung thư màng trung biểu mô thể sarcoma vào tháng 6 năm ngoái.
"Tôi chưa bao giờ biết căn bệnh ung thư này tồn tại," ông ngậm ngùi. "Chưa từng nghe tên nó bao giờ."
Andrew Winder day dứt và tức giận vì căn bệnh của ông hoàn toàn có thể phòng tránh được nếu có sự cảnh báo từ trước.Các bác sĩ thông báo thể ung thư này thường không phản ứng với hóa trị hay xạ trị, khiến liệu pháp miễn dịch trở thành hy vọng duy nhất. ACC đã tài trợ kinh phí điều trị cho ông trong khoảng 15 tháng.
Tuy nhiên, kết quả chụp chiếu gần đây cho thấy khối u đang tiếp tục phát triển, buộc phải dừng liệu pháp miễn dịch. Hiện gia đình ông đang cân nhắc các phương án khác, bao gồm cả những loại thuốc tự túc kinh phí để kéo dài sự sống thêm vài tháng.
Gia đình Winder: Ông Andrew, bà Cherie cùng hai con gái đang chuẩn bị bữa trưa cuối tuần. (Nguồn: TVNZ)Nỗi dằn xặt lớn nhất của Winder là sự việc này hoàn toàn có thể ngăn ngừa được. "Giá như ngày đó tôi biết, giá như có sự cảnh báo... Nhìn lại, tôi cảm thấy như chính mình đã làm bản thân thất vọng."
Bà Cherie, người vợ đồng hành cùng ông 24 năm qua, không giấu nổi sự xót xa: "Anh ấy là trụ cột gia đình. Giá như ngày đó tôi biết trước, tôi đã bắt anh ấy bỏ nghề ngay lập tức."
Đối mặt với biến cố, gia đình ông tìm đến niềm tin tâm linh. "Mọi chuyện giờ không nằm trong tay chúng tôi nữa, mà thuộc về Chúa," Winder chia sẻ. "Tôi đã tìm thấy sự thanh thản trong tâm hồn."
Lỗ hổng lớn trong đào tạo nghề
Theo quy định pháp luật, các chủ sử dụng lao động có nghĩa vụ pháp lý phải nhận diện, quản lý rủi ro từ asbestos và bảo vệ người lao động. Nếu vi phạm, họ có thể bị truy tố.
Đại diện WorkSafe cho biết từ năm 2022 đến 2024, cơ quan này đã khởi tố 8 vụ việc liên quan đến asbestos, trong đó 5 vụ việc bị kết án. Mới đây, một vụ án khác cũng đã được thụ lý và đang trong quá trình xét xử.
Tuy nhiên, ông Winder chỉ ra một lỗ hổng nghiêm trọng: Khâu đào tạo trước khi thợ bước vào nghề. "Nếu nhận thức được nâng cao ngay từ trường học, người lao động sẽ biết mình cần phải đối mặt và phòng tránh những gì."
Ông Andrew và bà Cherie Winder trong ngày cưới. Khi còn là một học nghề trẻ tuổi, ông hoàn toàn không hề hay biết về những mối nguy hiểm rình rập trong công việc của mình. (Nguồn: TVNZ)Hiện tại, kiến thức về asbestos chỉ có trong giáo trình của một số ngành nghề nhất định chứ chưa phổ cập.
Hiệp hội Thợ điện Master Electricians cho biết họ đang trong quá trình rà soát lại chương trình cấp chứng chỉ: "Đây là thời điểm lý tưởng để xem xét việc đưa nội dung nhận thức về asbestos vào chương trình đào tạo chính thức và các quy chuẩn huấn luyện chung cho toàn ngành."
Nguy cơ rình rập cho dân thích tự sửa nhà (DIY)
Không chỉ thợ chuyên nghiệp, chuyên gia Berry đặc biệt lo ngại cho những người thích tự sửa chữa nhà cửa (DIY) có sử dụng máy khoan, máy cắt công suất lớn – những thiết bị có thể giải phóng lượng lớn sợi bụi độc hại vào không khí.
"Hãy nhớ rằng bụi độc sẽ phát tán khắp nơi. Bạn không chỉ làm hại bản thân mà còn vô tình đầu độc con cái và người thân trong gia đình."
Phó Giáo sư Terri-Ann Berry (Nguồn: TVNZ)Nhiều người lầm tưởng asbestos chỉ có ở mái nhà hay mảng tường, nhưng nó có thể ẩn nấp ở gạch lát sàn vinyl, khung cửa sổ, máng nước, tủ nước nóng và thậm chí cả bệ ngồi bồn cầu. Các chuyên gia đã chỉ ra tới 23 vị trí trong một ngôi nhà thông thường có thể chứa asbestos.
Lời khuyên của chuyên gia Berry rất ngắn gọn: "Kiểm tra trước khi chặt đứt/khoan cắt".
Sơ đồ từ cơ quan WorkSafe NZ chỉ ra một số vị trí có thể chứa asbestos trong ngôi nhà của bạn. (Nguồn: Được cung cấp)Bà khuyên nên thuê chuyên gia đến lấy mẫu xét nghiệm an toàn, phân tích phòng thí nghiệm và lập kế hoạch rõ ràng về những vị trí được phép hoặc không được phép tác động.
Cảnh báo mới: Phát hiện Asbestos trong đồ chơi trẻ em
Mới đây, asbestos đã xuất hiện ở một vị trí không ai ngờ tới. Vào tháng 11/2025, sản phẩm cát màu đồ chơi bán tại New Zealand đã bị phát hiện dương tính với asbestos sau khi một phòng thí nghiệm tại Úc phát hiện ra.
Sản phẩm cát màu đồ chơi bị phát hiện có chứa dấu vết của asbestos. (Nguồn: TVNZ)Hơn 40 trường học và mầm non tại New Zealand đã phải tạm thời đóng cửa để phòng ngừa, tiêu tốn hàng nghìn đô la chi phí xử lý độc hại.
Chính phủ New Zealand đã ban hành thông báo "Hàng hóa không an toàn". Từ ngày 01/02/2027, tất cả các loại đồ chơi chứa cát dành cho trẻ em dưới 14 tuổi bắt buộc phải qua kiểm nghiệm không chứa asbestos mới được phép lưu hành trên thị trường.
"Biến gợn sóng nhỏ thành ngọn sóng lớn"
Ông Winder nhận định New Zealand vẫn còn thái độ khá chủ quan với asbestos. Ông kêu gọi mở một chiến dịch truyền thông diện rộng trên toàn quốc, bao gồm cả quảng cáo truyền hình để cảnh báo người dân.
"Đó mới là cách tiếp cận diện rộng. Đó là điều mà cá nhân chúng tôi không thể tự làm được vì tốn rất nhiều chi phí."
Những người con gái của ông, Hannah và Alyssa, hoàn toàn ủng hộ hành động của cha. "Bố tôi là người luôn nghĩ cho người khác trước bản thân mình," Hannah tự hào nói.
Hai người con gái Alyssa và Hannah Winder vô cùng tự hào về cha của mình. (Nguồn: TVNZ)Alyssa hy vọng cộng đồng sẽ nhìn nhận vấn đề một cách nghiêm túc: "Căn bệnh này đang tàn phá con người cả về tinh thần lẫn thể xác. Tôi không muốn bất kỳ gia đình nào phải trải qua những đau thương mà chúng tôi đang chịu đựng."
Khi được hỏi muốn mọi người nhớ đến cha mình như thế nào, Hannah xúc động: "Hãy nhớ về một người đàn ông đã dũng cảm đứng lên chiến đấu vì những gì mình tin tưởng."
Trước sự ủng hộ của cộng đồng, ông Winder bày tỏ sự trân trọng: "Sự nhận thức hôm nay không thể thay đổi quá khứ, nhưng chắc chắn sẽ thay đổi tương lai. Tôi biết ơn vì một ông già từ vùng Invercargill này có thể góp phần biến một gợn sóng lăn tăn thành một ngọn sóng lớn làm thay đổi xã hội."
Theo 1news.co.nz – Lani Hoang