Cựu Chủ tịch Quốc hội New Zealand Gerry Brownlee – người vừa thất cử trong kỳ bầu cử tuần qua – đã có cuộc trò chuyện cởi mở với nhà báo Audrey Young về chặng đường 30 năm sự nghiệp, bao gồm điệu nhảy haka gây chấn động, nghệ thuật ứng xử với chính khách Winston Peters và lời chia tay đầy hóm hỉnh dành cho các đồng nghiệp đảng Quốc gia.
Gerry Brownlee từng bị cáo buộc là quá nương tay với Winston Peters. Ảnh / Mark MitchellHài hước luôn là "thương hiệu" riêng của cựu Chủ tịch Quốc hội Gerry Brownlee, từ bài phát biểu đầu tiên tại Nghị viện cho đến những lời chia tay ấm áp gửi tới khối nghị sĩ đảng Quốc gia tuần này.
Cựu giáo viên dạy may kim hoàn và mộc đến từ Christchurch từng chia sẻ trước Nghị viện vào năm 1997 về niềm đam mê chính trị từ thời trẻ, đồng thời tri ân sự đồng hành của người vợ, bà Michelle Brownlee.
Ông kể lại kỷ niệm khi bà sang nước ngoài làm việc, ông nhận ra mình muốn kết hôn với bà nên đã quyết định đuổi theo.
"Tôi nhớ nhất một buổi sáng ở thành phố Paris thơ mộng. Chúng tôi nắm tay nhau dạo bước và dừng lại trên một cây cầu bắc qua sông Seine. Phía dưới, những chiếc du thuyền chở đầy du khách nhộn nhịp ngược xuôi. Đằng xa, đỉnh Tháp chuông Nhà thờ Đức Bà sừng sững trong tiếng chuông ngân vang theo làn gió nhẹ.
Tại các quán cà phê ven đường, không gian tràn ngập giai điệu phong cầm cùng hương thơm nồng nàn của cà phê và bánh sừng bò. Đó là một khoảng khoảnh khắc vô cùng lãng mạn. Tôi tự dặn lòng: 'Đằng nào cũng là lúc'. Tôi ôm chặt Michelle và thủ thỉ: 'Em yêu, khi nào về New Zealand, anh rất muốn ra ứng cử chính trị'."
Câu chuyện đã khiến toàn thể Nghị viện bật cười nghiêng ngả — điều mà ông tiếp tục lặp lại nhiều lần trong suốt chặng đường sự nghiệp, đặc biệt là ở cương vị Chủ tịch Quốc hội trong 3 năm qua.
Ông thường dùng sự hóm hỉnh để hạ nhiệt những tình huống căng thẳng và làm dịu đi sự gay gắt của các nghị sĩ đang bất bình.
Vậy triết lý điều hành của ông trên ghế Chủ tịch Quốc hội là gì?
"Rất đơn giản," ông chia sẻ. "Đó là Nghị viện hãy để tự mình vận hành tối đa có thể. Nghị viện thuộc về các nghị sĩ. Cử tri bầu ra đại biểu ngồi ở đó, và việc duy trì trật tự Nghị viện nằm trong tay chính các thành viên."
Ông từng nhận được vô số thư từ công chúng yêu cầu cách chức hoặc đuổi nhiều nghị sĩ ra khỏi Nghị viện — thậm chí có những người không nắm rõ quy định còn muốn ông tước quyền nghị sĩ của họ ngay lập tức.
"Vai trò của Chủ tịch Quốc hội là duy trì trật tự ở mức tối đa, nhưng đến cuối cùng, mọi thứ phụ thuộc vào ý thức của các thành viên. Và tôi tin phần lớn họ đều ứng xử đúng mực.
Những phút giây bùng nổ căng thẳng thực ra chỉ chiếm một phần rất nhỏ trong tổng số hàng nghìn giờ làm việc của Nghị viện."
Một trong những sự cố gây tranh cãi nhất trong nhiệm kỳ qua là khi lãnh đạo đảng New Zealand First, ông Winston Peters, chĩa mũi nhọn vào nghị sĩ Lawrence Xu-Nan (gốc Trung Quốc thuộc đảng Xanh) và chỉ trích ông hãy "trở về quê hương".
Brownlee thừa nhận đó là "những phát ngôn rất không phù hợp" và cho rằng có thể mình đã sai khi không chấn chỉnh ông Peters ngay tại thời điểm đó.
"Nhưng mọi người không nhận ra rằng Lawrence cũng đang ngồi ở đó," ông nói.
"Lawrence là một nghị sĩ rất bản lĩnh và giỏi giang. Ông ấy thực sự am hiểu Nghị viện và biết cách vận hành của nó. Ông ấy hoàn toàn có thể đưa ra kiến nghị quy trình để bày tỏ quan điểm của mình.
Bất kỳ ai trong đảng của ông ấy hay các nghị sĩ khác đều có quyền lên tiếng, nhưng lúc đó đã không ai làm vậy."
Ông bổ sung thêm rằng một số lời phản bác nhắm vào ông Peters lúc đó cũng khá khiêu khích, như "ngồi xuống đi, ông lão" hay ẩn ý ông vừa trải qua một bữa trưa kéo dài.
"Tại Nghị viện, bạn nhận lại sự tôn trọng tương xứng với những gì bạn cho đi."
Nhiều người từng cáo buộc Brownlee quá nương tay với Winston Peters, nhưng ông giải thích rằng vị chính khách tham chính từ năm 1978 này cực kỳ am hiểu luật chơi và luôn biết cách ranh giới nằm ở đâu.
"Và ông ấy luôn đẩy ranh giới đó đến giới hạn tối đa."
Một sự cố khác còn xôn xao hơn trong nhiệm kỳ của ông là màn diễn điệu nhảy haka của các nghị sĩ đảng Te Pāti Māori ngay trong phiên bỏ phiếu thông qua Dự luật Nguyên tắc Hiệp ước của đảng ACT.
"Để làm rõ về điệu haka, bản thân điệu nhảy không hề có lỗi," Brownlee khẳng định.
Tuy nhiên, sự việc lại diễn ra ngay trong lúc tiến hành kiểm phiếu.
"Đó là hành vi can thiệp trực tiếp vào quy trình dân chủ và hoàn toàn không thể chấp nhận được."
Việc các nghị sĩ rời vị trí và tiến về phía khối nghị sĩ đảng Act với thái độ "theo bất kỳ góc nhìn nào cũng mang tính đe dọa trực quan" là hành vi không thể dung dưỡng, Brownlee nhấn mạnh.
"Nếu họ đến văn phòng Chủ tịch Quốc hội trước và ngỏ ý muốn thực hiện điệu haka sau khi phiên họp kết thúc, tôi tin rằng Ủy ban Thường vụ sẽ chấp thuận.
Nhưng họ đã không làm vậy. Họ muốn tạo ra một màn trình diễn mang tính kịch tính về việc xé bỏ dự luật. Đó là hành vi lạm dụng Nghị viện ở mức độ nghiêm trọng."
Một trong những quyết định cuối cùng của Brownlee trên cương vị Chủ tịch Quốc hội khóa 54 là nhắc nhở công chúng rằng án phạt dành cho các nhà lãnh đạo Te Pāti Māori — đình chỉ thi hành nhiệm vụ 3 tuần — là điều chưa từng có tiền lệ (mức phạt kỷ lục trước đó thuộc về Sir Robert Muldoon với 3 ngày).
Ủy ban Quy chế do Brownlee làm chủ tịch đã đề xuất Ủy ban Đặc quyền xây dựng một khung hình phạt rõ ràng cho các trường hợp vi phạm kỷ luật Nghị viện trong tương lai.
"Để công chúng tin tưởng vào quy trình kỷ luật của Nghị viện, điều quan trọng là phải tránh các cảm giác rằng các mức phạt được đưa ra một cách cảm tính," ông từng phát biểu.
Ông khẳng định không chê trách mức phạt của Ủy ban Đặc quyền nhưng nói thêm: "Nếu 3 tuần là mức phạt nặng nhất hiện có, điều đó đồng nghĩa với việc vẫn còn khoảng trống quá lớn cho hàng loạt hành vi sai phạm trước khi bị chạm đến mốc 3 tuần này."
Khi được hỏi về định hướng của chính phủ liên minh đối với Hiệp ước Waitangi và quan hệ sắc tộc, Brownlee thẳng thắn: "Đang đi lùi." Tuy nhiên, ông cho rằng mọi người không nên quá căng thẳng về thuật ngữ "quan hệ sắc tộc" bởi rất nhiều gia đình New Zealand hiện nay mang dòng máu Māori.
"Trong suốt thời gian tôi làm chính trị, việc đất nước này ngày càng định hình bản sắc thông qua văn hóa Māori là điều... không ai phải lo ngại.
Đó đang trở thành nét đặc trưng nhận diện của chính chúng ta."
Việc sử dụng tên gọi tiếng Māori hay áp dụng song ngữ tại các cơ quan chính phủ không nên là vấn đề gây tranh cãi, tương tự như ở Xứ Wales hay Scotland.
"Tôi không hiểu tại sao nhiều người lại gay gắt với điều đó đến vậy.
Điều quan trọng nhất là hướng tới tương lai, đất nước chúng ta sẽ thể hiện bản sắc ra sao với thế giới. Và chắc chắn rằng, yếu tố văn hóa Māori sẽ đóng một vai trò vô cùng đậm nét."
Gerry Brownlee từng nắm giữ nhiều vị trí quan trọng trong bộ máy chính trị New Zealand, từ Phó Lãnh đạo đảng Quốc gia dưới thời Don Brash và Judith Collins, 12 năm tham gia các Ủy ban Thường vụ, cho đến loạt ghế Bộ trưởng dưới thời chính phủ John Key - Bill English: Bộ trưởng Phục hồi sau động đất Canterbury, Năng lượng & Tài nguyên, Giao thông, Ngoại giao, Quốc phòng, Phòng thủ Dân sự và Phát triển Kinh tế.
Trong đó, Năng lượng & Tài nguyên là bộ mà ông yêu thích nhất — vị trí ông buộc phải chia tay khi nhận nhiệm vụ Bộ trưởng Phục hồi sau động đất Canterbury.
Dù từng đối mặt với sự hoài nghi từ Bộ Tài chính, ông đã thúc đẩy thành công cuộc cải tổ giúp giảm thiểu nguy cơ thiếu hụt điện trong những năm khô hạn.
"Kết quả là chúng ta có ba doanh nghiệp nhà nước tạo ra nguồn điện cân bằng hơn giữa nhiệt điện, năng lượng tái tạo và nhiên liệu hóa thạch. Điều này tạo nền tảng cạnh tranh tốt hơn và thúc đẩy các công ty chú trọng hơn vào năng lượng tái tạo."
Ông từng là nghị sĩ đại diện khu vực Ilam từ năm 1996 đến năm 2020, trước khi để mất ghế vào tay Sarah Pallet của đảng Lao động. Đến năm 2023, ghế này được Hamish Campbell lấy lại cho đảng Quốc gia.
Tại các kỳ bầu cử 2023 và 2026, Brownlee chỉ tham gia ứng cử theo danh sách đảng. Tuy nhiên, trong kỳ bầu cử tuần qua, không có nghị sĩ danh sách nào của đảng Quốc gia trúng cử.
Tất cả 42 ghế đảng Quốc gia giành được đều là các ghế đại biểu khu vực. Với 29,21% tỷ lệ phiếu bầu cho đảng, họ chỉ đủ điều kiện nhận 35 ghế, dẫn đến việc dư ra 7 ghế theo số liệu sơ bộ.
Đảng Te Pāti Māori cũng dôi ra 4 ghế, khiến tổng số ghế trong Nghị viện từ 120 tăng lên thành 131 ghế.
Gerry Brownlee chủ trì phiên họp trên cương vị Chủ tịch Quốc hội hồi tháng 8. Ảnh / Mark MitchellĐêm bầu cử, Brownlee đã ví những người cổ xúy chiến thuật dôi ghế giống như "trẻ con chơi với bao diêm".
"Tôi cảm thấy hài hước khi nghe nhiều người nói rằng dồn phiếu cho đảng Quốc gia lần này là phiếu rác," ông nói. "Nói như vậy thì mọi phiếu bầu cho các ứng viên hay các đảng không vào được Nghị viện cũng đều là phiếu rác sao?"
Ông cho rằng công chúng rất khó hiểu hết cơ chế phức tạp của hệ thống bầu cử hỗn hợp (MMP).
"Tôi tin chắc rằng nếu người dân hiểu rõ hậu quả của việc chia phiếu sẽ dẫn đến một Nghị viện phình to và tốn kém hơn, họ sẽ phải cân nhắc rất kỹ trước khi đưa ra quyết định."
Brownlee sẽ không có bài phát biểu chia tay chính thức, vì đặc quyền này chỉ dành cho các nghị sĩ tự nguyện nghỉ hưu. Bài phát biểu cuối cùng của ông tại nghị trường là trong phiên thảo luận hoãn họp mang màu sắc hóm hỉnh, nơi ông "bật mí" rằng căn tin Copperfields đã bán được 166.000 tách cà phê, 18.000 bánh scone, 5.690 bánh hình vòng và 12.000 chiếc bánh nhân thịt.
Dù vậy, vị chính khách 70 tuổi đã nhận được lời chia tay ấm áp từ khối nghị sĩ đảng Quốc gia vào thứ Ba vừa qua.
"Theo truyền thống của đảng Quốc gia, bạn sẽ được trao tặng một chiếc khay bạc có khắc tên và số năm cống hiến.
Thời tôi mới vào đây, mấy chiếc khay đó to lắm. Chúng được đóng hộp cẩn thận, thắt nơ xanh, đủ rộng để đặt vừa một bình rượu cùng sáu chiếc ly một cách thoải mái.
Bây giờ thì chúng nhỏ đi đáng kể. Thế nên khi bước lên phát biểu lần cuối, tôi đã đùa rằng mình thật may mắn khi giải nghệ trước khi mấy chiếc khay bạc đó biến thành đĩa giấy bạc gói thực phẩm."
Theo nzherald.co.nz premium – Lani Hoang