Bình luận – Trên toàn thế giới, các nhà lập pháp đang loay hoay tìm cách bảo vệ tốt hơn cho giới trẻ trước những tác hại trên không gian mạng như bắt nạt trực tuyến, bóc lột tình dục và hình ảnh “deepfake” do trí tuệ nhân tạo tạo ra.
Chính phủ New Zealand đang xem xét các biện pháp quản lý môi trường trực tuyến và mạng xã hội nhằm đối phó với những lo ngại ngày càng gia tăng về các tác hại trên mạng xã hội dưới nhiều hình thức khác nhau. Ảnh: 123RFNhững cải cách gần đây ở nước ngoài – đặc biệt là động thái mang tính bước ngoặt của Úc trong việc hạn chế người trẻ tiếp cận mạng xã hội – đã làm nóng lên tranh luận về việc chính phủ nên can thiệp sâu đến mức nào.
Bất chấp các nỗ lực trong quá khứ và hiện tại – bao gồm một cuộc điều tra của chính phủ dự kiến sớm công bố báo cáo cuối cùng – New Zealand bị cho là đang tụt hậu so với nhiều quốc gia phát triển khác trong việc đối phó với một vấn đề ngày càng nghiêm trọng và phức tạp qua từng năm.
Bước sang năm 2026, câu hỏi đặt ra cho chính phủ New Zealand là: nên thận trọng đi theo các mô hình quốc tế, hay tận dụng thời điểm này để xây dựng một cách tiếp cận phù hợp hơn với bối cảnh pháp lý, xã hội và văn hóa của chính mình?
Tác hại trực tuyến là gì?
Tác hại trực tuyến có nhiều hình thức khác nhau, bao gồm việc tiếp xúc với nội dung bất hợp pháp, thiên kiến chủng tộc do AI tạo ra, hay việc chia sẻ hình ảnh thân mật không có sự đồng thuận. Theo Netsafe, lạm dụng và quấy rối trực tuyến có thể xảy ra trên mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin, email và tin nhắn văn bản, thường mang tính lặp lại hoặc kéo dài.
Khung pháp lý của New Zealand về vấn đề này đã phát triển dần trong hơn một thập kỷ. Một cột mốc quan trọng là Đạo luật Truyền thông Kỹ thuật số Gây hại năm 2015 (Harmful Digital Communications Act), quy định các chế tài dân sự và hình sự đối với hành vi lạm dụng trực tuyến nghiêm trọng, đồng thời chỉ định Netsafe là cơ quan tiếp nhận khiếu nại và giải quyết tranh chấp.
Tuy nhiên, sự xuất hiện ngày càng nhiều của các deepfake mang tính tình dục trên nền tảng X được xem là dấu hiệu cho thấy pháp luật New Zealand đang tụt hậu nghiêm trọng so với thực tế công nghệ.
Nỗ lực cải cách bị gián đoạn
Kể từ đó, các chính phủ đã tìm cách mở rộng cải cách. Năm 2018, Bộ Nội vụ New Zealand khởi động một cuộc rà soát quy định quy mô lớn, tiếp theo là Đánh giá Dịch vụ Trực tuyến An toàn và Nền tảng Truyền thông năm 2021 nhằm hiện đại hóa các biện pháp bảo vệ an toàn trực tuyến.
Tuy nhiên, quá trình này đã bị đình trệ và đến tháng 5/2024, cuộc rà soát chính thức bị chấm dứt bởi Bộ trưởng Nội vụ Brooke van Velden. Một năm sau, chính phủ khởi động một cuộc điều tra mới về “những tác hại mà thanh thiếu niên New Zealand phải đối mặt trên không gian mạng”.
Trong thời gian chờ đợi, hệ thống quản lý phân mảnh và ngày càng lỗi thời của New Zealand đang chật vật theo kịp các rủi ro kỹ thuật số phát triển nhanh chóng.
New Zealand có thể học gì từ các quốc gia khác?
Nhiều ý kiến gửi tới cuộc điều tra mới nhất của chính phủ kêu gọi New Zealand học hỏi kinh nghiệm quốc tế, trong khi những ý kiến khác cảnh báo rằng không phải giải pháp nào cũng phù hợp với bối cảnh trong nước.
InternetNZ cho rằng, với tư cách là một quốc gia nhỏ và đi sau, New Zealand có thể “đi nhờ” các cải cách tại những thị trường lớn hơn, miễn là đảm bảo chúng phản ánh “bối cảnh địa phương độc đáo, cả về xã hội lẫn thực tiễn”. Tổ chức Inclusive Aotearoa Collective – Tāhono cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ chủ quyền.
Một số ý kiến khác cho rằng New Zealand nên phát huy danh tiếng đổi mới sáng tạo để xây dựng các giải pháp phù hợp về mặt văn hóa. Amokura Panoho từ Pou Tangata Online Safety kêu gọi cập nhật Đạo luật Truyền thông Kỹ thuật số Gây hại nhằm xử lý các rủi ro AI mới như deepfake, đồng thời xây dựng các kênh báo cáo do người Māori dẫn dắt để hỗ trợ thanh thiếu niên Māori.
Lệnh cấm mạng xã hội của Úc và những tranh cãi
Quyết định của Úc về việc cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội đã phủ bóng lên toàn bộ cuộc điều tra. Dù Pháp và Vương quốc Anh cũng đang xem xét các biện pháp tương tự, nhiều lo ngại cho rằng lệnh cấm theo độ tuổi là công cụ thô cứng và thanh thiếu niên thường tìm được cách vượt qua các hệ thống xác minh tuổi.
Thực tế cho thấy, chỉ hai tháng sau khi lệnh cấm của Úc có hiệu lực, nhiều thiếu niên cho biết biện pháp này không mang lại hiệu quả như kỳ vọng.
Có nên thành lập cơ quan quản lý an toàn trực tuyến quốc gia?
Một trong những đề xuất nổi bật nhất từ cuộc điều tra là việc thành lập cơ quan quản lý an toàn trực tuyến cấp quốc gia – mô hình đã được áp dụng tại Úc, Anh và Ireland.
Tại Anh, cơ quan quản lý truyền thông Ofcom giám sát Đạo luật An toàn Trực tuyến 2023, trong khi tại Úc, Ủy viên An toàn Điện tử (eSafety Commissioner) được trao thêm quyền hạn theo Đạo luật An toàn Trực tuyến 2021.
Một báo cáo của Bộ Nội vụ năm 2021 kết luận rằng cơ quan quản lý trung ương tại New Zealand có thể tinh giản giám sát, tạo đầu mối liên hệ duy nhất và nâng cao hiệu quả thực thi. Báo cáo tạm thời của cuộc điều tra cũng đồng tình, nhấn mạnh lợi ích của việc điều phối thống nhất và các quy tắc “an toàn ngay từ khâu thiết kế”.
Tuy nhiên, cải cách bị chậm lại do sự thận trọng chính trị, đặc biệt là các lo ngại liên quan đến tự do ngôn luận. Cách tiếp cận “quản lý nhẹ tay” của chính phủ đã để lộ nhiều khoảng trống – đáng chú ý là trong việc xử lý deepfake mang tính tình dục – dẫn đến dự luật của nghị sĩ ACT Laura McClure nhằm vá những lỗ hổng này.
Cơ hội định hình lại tương lai
Báo cáo cuối cùng của cuộc điều tra và phản hồi của chính phủ được xem là cơ hội hiếm hoi để New Zealand xác lập lại hướng đi. Thách thức nằm ở việc vượt qua cải cách chắp vá, xây dựng một hệ thống đủ linh hoạt để theo kịp công nghệ, đồng thời đặt tiếng nói của người trẻ và cộng đồng Māori vào trung tâm chính sách.
Claire Henry là phó giáo sư ngành điện ảnh và màn ảnh tại Đại học Flinders (Úc). Michael S Daubs là giảng viên cao cấp ngành truyền thông, điện ảnh và truyền hình tại Đại học Otago (New Zealand).
Công bố lợi ích liên quan:
Claire Henry nhận tài trợ từ Hội đồng Nghiên cứu Úc với tư cách DECRA Fellow và từng nhận tài trợ nghiên cứu từ InternetNZ năm 2018 cho một dự án không liên quan. Michael S Daubs từng được Bộ Nội vụ New Zealand thuê đồng tác giả báo cáo năm 2021.
Theo rnz.co.nz – Noo Thuyen