Tương lai của quyền lực địa phương hiện đã nằm trong tay chính phủ trung ương, sau cuộc chạy đua nước rút nghẹt thở để đệ trình các đề án sáp nhập trước hạn chót Chủ Nhật vừa qua.
Bản đồ chính quyền địa phương của cả nước đã được vẽ lại theo cả chục cách khác nhau: một số vùng đạt được sự thống nhất, số khác chia rẽ sâu sắc, và một vài hội đồng kiên quyết giữ nguyên lập trường, từ chối dịch chuyển. (Nguồn: Đơn vị cung cấp)Vào tháng 5, Chính phủ đã ra thời hạn 3 tháng để các hội đồng địa phương tự đề xuất phương án cải tổ bộ máy quản lý vùng thành các hội đồng đơn nhất, đồng thời xóa bỏ các hội đồng vùng. Bộ trưởng Cải cách Luật Quản lý Tài nguyên (RMA) Chris Bishop đã phát đi thông điệp đanh thép: "Tự dẫn dắt cải cách hoặc chúng tôi sẽ làm điều đó thay các vị."
Một số khu vực đã đạt được thỏa thuận từ sớm và dễ dàng. Nhưng không ít nơi phải trải qua những ngày cuối cùng trong căng thẳng: liên tục trao đổi bản thiết kế, từ chối hàng xóm, và thậm chí bỏ phiếu bác bỏ mọi lựa chọn trên bàn đàm phán.
Đến hạn chót ngày 9/8, bản đồ chính quyền địa phương của New Zealand đã được vẽ lại theo cả chục cách khác nhau. Một số vùng đạt được sự thống nhất cao, số khác chia rẽ sâu sắc, và một vài hội đồng kiên quyết giữ nguyên lập trường, từ chối dịch chuyển.
Khoảng 48 hội đồng đã nộp đề án trong đợt ưu tiên (Head Start), trong khi 17 hội đồng quyết định đứng ngoài cuộc.
Dưới đây là bức tranh toàn cảnh tại từng khu vực:
Northland
Các hội đồng tại Northland đã đưa ra những bản thiết kế đối lập cho tương lai của vùng. Whangārei và Far North ủng hộ lộ trình từng bước tiến tới một cơ quan quản lý đơn nhất cho khu vực phía bắc Brynderwyns — bắt đầu bằng hai cơ quan quản lý trước khi chính thức sáp nhập làm một. Ngược lại, Kaipara bác bỏ giải pháp này và đề xuất thành lập 3 hội đồng đơn nhất độc lập.
Hamilton đã rút khỏi quy trình ưu tiên của Chính phủ. (Nguồn: istock.com)Waikato
Hamilton đã rút khỏi quy trình Head Start của Chính phủ, đi ngược lại xu hướng chung của các hội đồng lân cận. Hội đồng thành phố này đã bỏ phiếu với tỷ lệ 12-3 chống lại việc nộp đề xuất, với lý do không đủ thời gian để phân tích tài chính cũng như tham vấn cộng đồng.
Xung quanh Hamilton, các hội đồng khác vẫn gấp rút triển khai: Waipā, Waikato và South Waikato đã nộp đề xuất lập vùng Western Waikato — bao gồm cả Taupō dù địa phương này không mong muốn. Ở hướng khác, Hauraki, Matamata-Piako và Thames-Coromandel ủng hộ mô hình Waihou–Piako–Coromandel, trong khi Ōtorohanga và Waitomo đang theo đuổi chính quyền King Country.
Vịnh Plenty
Các hội đồng tại Bay of Plenty đang chia khu vực thành 3 ngã rẽ khác nhau, mặc dù có một hội đồng đã hoàn toàn rút lui.
Thành phố Tauranga đang đẩy mạnh đề xuất thành lập cơ quan quản lý Western Bay (bao gồm Tauranga và Western Bay of Plenty), dù chính Western Bay đã từ chối hợp tác và chọn tham gia quy trình dự phòng của Chính phủ.
Phía Đông, Kawerau, Whakatāne và Ōpōtiki đã bắt tay thành lập chính quyền Eastern Bay of Plenty. Trong khi đó, Rotorua Lakes — địa phương dự kiến hoàn thiện mảnh ghép thứ ba với tư cách là chính quyền trung tâm — lại bỏ phiếu chống lại cả hai phương án: nộp đề xuất chung với Tauranga hoặc chấp nhận quy trình dự phòng. Quyết định này khiến Rotorua Lakes rơi vào tình trạng "mất phương hướng" khi thời hạn đã điểm.
Hawke's Bay
Phần lớn khu vực Hawke's Bay đang đồng lòng hướng về một hội đồng duy nhất, ngoại trừ Wairoa.
Hastings, Napier và Central Hawke's Bay đã ủng hộ đề xuất hợp nhất thành một chính quyền Hawke's Bay duy nhất, đảm nhận cả trách nhiệm cấp địa phương lẫn cấp vùng. Wairoa từ chối tham gia và chọn phương án nghiên cứu hướng đi độc lập, với lý do tương lai của họ phải do địa phương tự quyết định thay vì bị gộp vào một cấu trúc lớn hơn. Tuy nhiên, đề xuất chung của vùng vẫn mở cửa để Wairoa gia nhập sau này nếu họ đổi ý.
Thành phố New Plymouth, vùng Taranaki, New Zealand (Ảnh tư liệu). (Nguồn: istock.com)Taranaki
Taranaki dường như đang chốt phương án chia thành 2 hội đồng thay vì 1 chính quyền vùng lớn, dù New Plymouth vẫn chưa sẵn sàng cam kết.
South Taranaki và Stratford đã nhất trí sáp nhập thành một chính quyền duy nhất. Ngược lại, New Plymouth lựa chọn bước đi thận trọng hơn: thay vì ủng hộ một đề xuất hoàn chỉnh, họ đã ký kế hoạch "Pathfinder" (Mở đường) chung với Hội đồng Vùng Taranaki để kéo dài thời gian tham vấn người dân và các bộ tộc iwi.
Manawatū-Whanganui
Các hội đồng tại Manawatū-Whanganui đang chính thức hóa chiến lược "đi chậm mà chắc". Họ ký kết thỏa thuận chung nhằm xây dựng cơ sở dữ liệu chứng cứ thay vì vội vã nộp đề xuất sáp nhập.
Rangitīkei, Tararua, Manawatū, Ruapehu và Whanganui đã ký Biên bản Ghi nhớ (MoU) để cùng nghiên cứu, đánh giá các lựa chọn của vùng dưới sự hỗ trợ từ Hội đồng Vùng Horizons. Không ai trong số 5 hội đồng này nộp đề proposal đợt Head Start và thỏa thuận cũng không ràng buộc họ vào bất kỳ mô hình cụ thể nào.
Trong khi đó, Palmerston North và Horowhenua đang cùng gửi thư cho Bộ trưởng Chính quyền Địa phương Simon Watts để thể hiện mong muốn khám phá mô hình hội đồng đơn nhất trong tương lai, đồng thời xin thêm thời gian.
Không có hội đồng nào thuộc vùng Manawatū-Whanganui nộp đề xuất trong đợt ưu tiên. (Nguồn: istock.com)Wellington
Thủ đô Wellington và Wairarapa bước vào hạn chót với 2 đề xuất đối đầu gay gắt, trong khi Kāpiti Coast từ chối tham gia vào cả hai.
Wellington City, Hutt City, Porirua City và South Wairarapa ủng hộ mô hình hội đồng đơn nhất toàn vùng. Trái lại, Carterton và Masterton chọn ủng hộ đề xuất Wairarapa độc lập. Upper Hutt hoàn toàn rút khỏi quy trình do lo ngại về thuế địa phương và quyền đại diện. Kāpiti Coast đề xuất phương án vùng nên có một chính quyền tiểu vùng riêng cho mình.
Diễn đàn Thị trưởng của vùng xác nhận sự chia rẽ này và cho biết các quan điểm khác biệt sẽ được thể hiện rõ trong hồ sơ trình Chính phủ, đồng thời kiến nghị Chính phủ để ngỏ khả năng sắp xếp riêng cho Kāpiti Coast và Upper Hutt.
Nelson/Tasman
Nelson và Tasman nhiều khả năng sẽ giữ nguyên sự chia tách. Tasman đã từ chối lời mời sáp nhập từ Nelson chỉ vài ngày trước hạn chót. Dù vậy, về lý thuyết, cả hai đều không thuộc diện bắt buộc của quy trình này do vốn đã là các hội đồng đơn nhất độc lập.
West Coast
Đề xuất thành lập một hội đồng đơn nhất duy nhất cho West Coast vẫn được đệ trình lên Chính phủ dù Buller từ chối tham gia.
Các hội đồng quận Grey và Westland đã nhất trí 100% ủng hộ đề xuất. Ngược lại, các ủy viên hội đồng Buller đã bỏ phiếu chống (chỉ có Thị trưởng và Phó Thị trưởng ủng hộ). Mặc dù vậy, đề án vẫn đủ điều kiện tiến hành vì quy trình Head Start chỉ yêu cầu sự ủng hộ từ đa số các hội đồng liên quan chứ không bắt buộc đạt 100% đồng thuận.
Một góc quang cảnh thị trấn Blenheim. (Nguồn: istock.com)Marlborough
Kaikōura đã quyết định trao gửi tương lai cho Marlborough khi chọn giải pháp "hướng bắc" thay vì gia nhập đề xuất North Canterbury. Kế hoạch này sẽ hợp nhất hai quận thành một hội đồng đơn nhất từ năm 2028, nhưng vẫn duy trì một khu vực bầu cử và trung tâm dịch vụ riêng cho Kaikōura.
Canterbury
Canterbury trở thành một trong những vùng phân mảnh nhất cả nước với nhiều viễn cảnh cạnh tranh trực tiếp:
• Christchurch City Council: Muốn trở thành hội đồng đơn nhất độc lập bằng cách tiếp quản các chức năng của Environment Canterbury, sau khi bác bỏ mô hình Greater Christchurch mở rộng.
• Selwyn: Bỏ phiếu chọn đứng độc lập.
• Waimakariri & Hurunui: Bắt tay trong đề xuất North Canterbury.
• Waitaki: Bỏ phiếu "hướng bắc" thay vì nhập vào Otago, lựa chọn liên minh với Timaru, Mackenzie, Waimate và Ashburton.
• Ashburton: Quyết định không nộp đề xuất sơ bộ và chính thức thông báo với Chính phủ rằng 90 ngày là quá ngắn để đạt đồng thuận. Tuy nhiên, họ khẳng định vẫn muốn tham gia kiến tạo giải pháp cho Mid Canterbury và sẽ không chấp nhận bị gộp vào đề xuất của hội đồng khác nếu chưa đồng ý.
Otago
Các hội đồng tại Otago đang rạn nứt về việc chọn mô hình "chính quyền kép" nào, sau khi Queenstown Lakes "lật kèo" chọn đối tác mới và bỏ rơi các đồng minh cũ.
Các hội đồng tại Otago đang bất đồng ý kiến về việc nên theo đuổi mô hình chính quyền kép nào.Ban đầu, Central Otago và Clutha xây dựng đề xuất 3 bên với Queenstown Lakes (loại bỏ hoàn toàn Dunedin) dựa trên lưu vực sông Clutha/Mata-Au. Tuy nhiên, Queenstown Lakes đã rút lui để hợp tác với Hội đồng Thành phố Dunedin theo mô hình chia đôi khác: Inland Otago (Queenstown Lakes + Central Otago) và Coastal Otago (Dunedin + Clutha). Dù thất vọng, Central Otago và Clutha tuyên bố vẫn sẽ tiếp tục tự đẩy mạnh đề xuất riêng của mình.
Southland
Southland đang chạy đua cùng lúc 2 đề xuất đối đầu, và Gore vô tình bị "gắn tên" vào cả hai.
Hội đồng Quận Southland đã bỏ phiếu nộp đề xuất chung với Gore để hợp nhất thành một chính quyền đơn nhất nông thôn, giữ Thành phố Invercargill tách biệt. Trong khi đó, Invercargill lại thúc đẩy đề xuất một chính quyền đơn nhất cho toàn Southland và tuyên bố cũng có sự ủng hộ từ Gore. Song song đó, Ủy ban Chính quyền Địa phương cũng đang đánh giá độc lập cả hai phương án này.
Bước tiếp theo là gì?
Dự kiến vào cuối tháng 9, Nội các sẽ quyết định đề xuất nào được đi tiếp vào giai đoạn thiết kế chi tiết. Các mô hình được chọn sẽ hoàn thiện dần cho đến tháng 3/2027 trước khi phê duyệt lần cuối vào tháng 5/2027.
Những hội đồng bỏ lỡ hạn chót Chủ Nhật vừa qua, hoặc có đề xuất không được chấp thuận, sẽ phải đối mặt với quy trình dự phòng do Chính phủ áp đặt. Các bộ máy chính quyền mới dự kiến sẽ đi vào hoạt động trước kỳ bầu cử địa phương tháng 10/2028.
Theo 1news.co.nz – Lani Hoang